Көләмәс

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Перейти к навигации Перейти к поиску

Көләмәс — тапҡыр мәғәнәле, ҡыҫҡа ғына көлкөлө әҫәр[1], мыҫҡыллап көлөү тигән мәғәнәлә. Күп осраҡтарҙа ваҡиғаның бер йәки бер нисә эпизодын үҙ эсенә ала һәм көтөлмәгәнсә тамамлана. Көләмәсте татарҙар мәҙәк, әзербайжан, үзбәктәр латифа тип йөрөтә. Башҡорт көләмәстәре айырым кешеләрҙең эш-ҡылығындағы кәмселекле яҡтарҙан (аңралыҡ, һаранлыҡ, ялҡаулыҡ, маһайыусанлыҡ, юҡ-барға ышаныусанлыҡ), йә булмаһа уларҙың бер ҡатлылығынан, шулай уҡ ғәҙелһеҙлек, тәккәберлек, бюрократизм, ришүәт алыу кеүек ижтимағи кәмселектәрҙән көлә.

Көләмәскә хас сифаттар, айырым-айырым алғанда, халыҡ ижадының күп кенә башҡа жанрҙарына ла хас. Мәҡәл һәм әйтемдәр өсөн ҡыҫҡалыҡ, новеллистик әкиәттәр өсөн көтөлмәгәнлек һ.б. характерлы. Ә көләмәс иһә уларҙың барыһын да үҙендә туплаған. Шулай ҙа көләмәсте көләмәс иткән төп үҙенсәлек — унда хикәйәләнгән ваҡиғаның көтөлмәгәнсә тамамланыуы.

Көләмәс — милли үҙенсәлекле жанр. Айырым осраҡтарҙа теге йәки был көләмәстең мәғәнәһен шул халыҡтың тарихын, тормош-көнкүреш шарттарын, ғөрөф-ғәҙәт, йолаларын белгәндә генә аңларға мөмкин, шуға күрә лә бер халыҡтың көләмәсе икенсе бер халыҡ кешеһенә бөтөнләй аңлашылмаҫҡа мөмкин.

Башҡорт халыҡ ижадында күп кенә башҡа төрки халыҡтарында киң таралған Алдар, Ерәнсә-сәсән[2], Хужа Нәсретдин исемдәре менән бәйле көләмәстәр ҙә киң таралған, быуаттар һуҙымында милли характер алған. Көләмәстәрҙә комик, юмористик ситуация, ҡағиҙә булараҡ, ике кеше араһындағы мөнәсәбәттәрҙән сығып һүрәтләнә, шуға күрә был жанрҙа күбеһенсә ике персонаж ҡатнаша (бай һәм ярлы, зирәк һәм аңра, маҡтансыҡ һәм алдаҡсы кешеләр һ.б.). Көлөү һәм шелтәләү объекты итеп уйлап сығарылған һәм дөйөмләштерелгән персонаждар ҙа, ысынбарлыҡтағы кешеләр ҙә берҙәй алына.

Көләмәстең төп үҙенсәлектәренә ҡыҫҡалыҡ һәм көтөлмәгәнлек инә. Көләмәстең башы һәм сиселеше була. Форма, йөкмәтке һәм функциялары буйынса көләмәс анекдотҡа яҡын тора.

Башҡорт әҙәбиәтендә көләмәс жанрына М. А. Буранғолов, С. Агиш, Р. Ғ. Солтангәрәев һ.б. мөрәжәғәт итәләр.

Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  1. Толковый словарь современного башкирского литературного языка. (под. ред З. Г. Ураксина, 2005)
  2. http://bg-horse.narod.ru/page5c20.htm

Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]