Ассирия — версиялар араһындағы айырма

Перейти к навигации Перейти к поиску
219 байт алынған ,  3 года назад
 
==== Б. э. т. ХVIII быуат ====
Баҫып ингән {{comment|әмөрейҙәр|амореи}} III Ура династияһын юҡ иткәниткә, б.э.т. XIX быуат дауамында аҡрынлап Урта һәм Түбәнге {{comment|Ике йылға араһы|Междуречье}} тәхеттәрен яулап алғанала. Улар Тигр һәм Евфрат йылғаларының үрге ағымдарын да урап үтмәгәнүтмәй. Б.э.т. 1807 йылдар тирәһендә Ашшур яңы барлыҡҡа килгән, ләкин ныҡлығы булмаған бик ҙур Шамши-Адад I державаһына ингәнинә. Ашшур был дәүләттнңдәүләттең үҙәге булмағанбулмай, әммә Шамши-Адад I унда үҙенең улын {{comment|ставленник|ҡуйылдыҡ}} итеп тәғәйенләгәнтәғәйенләй. Бөтөн территорияла урта евфрат диалктынадиалектына нигеҙләнгән вавилон яҙмаһы индерелгәниндерелә, иҫке ассирий {{comment|шына яҙыуы|клинопись}} бөтөрөлгәнбөтөрөлә, пошлинаһыҙ сауҙа туҡтатылғантуҡтатыла. Б.э.т. XVIII быуат уртаһында держава Шамша-Адад I державаһы тарҡалғантарҡала һәм вавилон батшаһы Хаммурапи Ашшурҙы яулап алғанала. Урта {{comment|Ике йылға араһы|Междуречье}}на тағы бер, был юлы касситтарҙың, сираттағы баҫҡынсылығы Ашшурҙың Вавилон менән бәйләнешен өҙгәнөҙә. Б.э.т. 1720 йыл тирәһендә әмөрей Шамша-Адад I нәҫеле хакимы бойондороҡһоҙлоҡбойондороҡһоҙлоҡто тергеҙгәнтергеҙә. Артабанғы хакимдар көсһөҙ булғанбула йәки һис юғында тағы ла ҡала {{comment|кәңәшмәһенә|совеына}} бойондороҡло булғанбуйһона, шулай ҙа Ашшурҙың яңынан ҡалҡынып үҫерлек бөтөн {{comment|мөмкинлеге|шансы}} булғанбула.
 
==== Б. э. т. ХVII—ХV быуаттар ====
Б.э.т. 1700 йыл тирәһендә Ашшурҙа Шамша-Адад I династияһын Адасидтар вариҫтары ал алмаштырғаналмаштыра. Әмөрейҙәрҙең Экаллатум һәм Шубат-Энлилдәге таралышҡан ставкаларынан дәүләт үҙәге ахырҙа Ашшурға күсерелгәнкүсерелә. Ҡайһы бер дәүерҙәрҙәВаҡыт-ваҡыт Ашшур тағы ла Вавилонға буйһонғолап ҡуйғанбуйһона. Б.э.т. 1595 йыл тирәһендә Мурсили I-ҙең Вавилонға походы, Вавилонда әмөрейҙәрҙең еңелеүе һәм касситтар династияһының күтәрелеүе Ашшурға аҙбик йоғонто яһағаняһамай. Ләкин б.э.т. XV быуатта ул көсәйгән Митанниҙың вассалывассалына булып киткәнәйләнә, династия {{comment|ставленик|ҡуйылдыҡ}} сифатында хакимлҡ итеүенхакимлығын дауам иткәнитә. Митанний өҫтөнлөгөнәнхакимлығынан ҡотолған дәүерҙә ''иҫке ассирий осоро'' тамамланғантамамлана.
 
=== Урта Ассирия осоро ===
[[Файл:AlterOrient2.png|мини|400x400пкс|Яҡынса б.э.т. 1220 йылда Боронғо Көнсығыш, бронза быуаты {{comment|афәте|катастрофаһы}} алдынан ҡыҫҡа ситуация. Микен мәҙәниәте, {{comment|Боронғо Мысыр|Древний Египет}}, Тукульти-Нинурте I-нең ''урта ассирий осоро''нда ҡеүәтенең юғарылығында Хетт батшалығы (ассирийлылар юҡҡа сығарған Митанниҙың өлөшө менән), Ассирия (яулап алынған Митанни, Аррапхэ һәм Вавилония менән).]]
Б.э.т. XIV—IX быуаттарҙа Ассирия Төньяҡ [[Месопотамия]]ны һәм уға сиктәш биләмәләрҙе бер нисә тапҡыр буйһондорғанбуйһондора.
* Ашшур-Убаллит I (б.э.т. 1353—1318 йй.) — империяныңимперия формалаша башлауыбашлай.
* Адад-Нирари I (б.э.т. 1295—1264 йй.) — империя формалаштырыуҙы тамамлағантамамлай.
* Б.э.т. XIV—XIII бб. икенсе яртыһы — хеттар һәм вавилонлылар менән һуғыштар.
* Б.э.т. XII б. — балҡандағыБалҡандағы мушктар ҡәбиләләре менән көрәштә бөлгөнлөк һыҙатыосоро.
* Тиглатпаласар I (б.э.т. 1114—1076 йй.) — яңы күтәрелеш.
* Яҡынса б.э.т. — күскенсе арамейҙарҙың {{comment|ҡыҫылыуы|интервенцияһы}}, сираттағы тарҡалыш. Тиглатпаласар I-ҙең вафатынан һуң ассирийлылар [[Евфрат]]тың көнбайышында ғына нығынып ҡалмаған,ҡалмай хатта уның көнсығышындағы территорияларҙы яулай алған. Артабанғы ассирий батшаларының Вавилония батшалары менән әрһеҙ арамейҙарға ҡаршы берләшмә төҙөргә тырышыуы бер файҙа ла килтермәгәнкилтермәй. Ассирия үҙенең аҫаба ерҙәренә ҡабат ҡыҫырыҡланғанҡыҫырыҡлана, ә уның иҡтисади һәм сәйәси тормошо тулыһынса емерелгәнемерелә. Б.э.т. XI б. аҙағынан б.э.т. X б. аҙағына саҡлы Ассириянан беҙҙең көндәргә саҡлы бер ниндәй ҙә документ йәки яҙма килеп етмәгән тиерлек.
 
=== Яңы Ассирия осоро ===
18 524

үҙгәртеү

Навигация