Ньяса

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Унда күсергә: төп йүнәлештәр, эҙләү
Ньяса
ингл. Nyasa, ингл. Malawi, порт. Lago Niassa, суахили ziwa Nyasa
11°52′ ю. ш. 34°35′ в. д.HGЯO
Lake Malawi seen from orbit.jpg
Илдәр Малави Малави
Мозамбик Мозамбик
Танзания Танзания
Диңгеҙ кимәленән бейеклеге 474 м
Оҙонлоғо 560 км
Киңлеге 75 км
Майҙаны 29 600 км²
Күләме 8400 км³
Яр һыҙығы оҙонлоғо 1245 км
Иң ҙур тәрәнлек 706 м
Уртаса тәрәнлек 292 м
Үтә күренеүсәнлеге 13—23 м
Һыу йыйыу майҙаны 6593 км²
Ҡойоусы йылға Рухуху
Ағып сығыусы йылға Шире
Ньяса (Африка)
Blue pog.svg
Ньяса
Commons-logo.svg Ньяса Викимилекта Викимилектә

Нья́са[1] (шулай уҡ Мала́ви, ингл. Nyasa йәғни Malawi, порт. Lago Niassa) — Көнсығыш Африкалағы күл. Көнсығыш Африка рифт үҙәне күлдәре араһында майҙаны буйынса иң ҙур күл. Малави, Мозамбиком и Танзанией. Төньяҡтан көньяҡҡа табан 560 км һуҙылған, максималь тәрәнлеге — 706 м. Донъяла сөсө күлдәр араһында ҙурлығы буйынса туғыҙынсы, ә тәрәнлеге буйынса өсөнсө урынды биләй.

«Ньяса» — яо халҡының телендә «күл» тип аңлатыла.

География[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Күл Көнсығыш Африка рифт үҙәненең көньяҡ осонағы ер ҡабығынағы йыйырсыҡты тултыра. Оҙонлоғо 584 км, киңлеге 16—80 км. Майҙаны — 29 604 км²[2], уртаса тәрәнлеге 292 м, иң ҙур тәрәнлеге — 706 м. Күлдең дөйөм күләме — 8 400 км³.

Күл бассейнынң күп өлөшөн таулыҡтар һәм тауҙар биләй, улар рифт үҙәненең сиктәре булып тора.

Күлгә 14 йылға ҡоя. Төп ҡушылдыҡтары: Рухуху, Сонгве, Төньяҡ һәм Көньяҡ Рукуру, Двангва, Буа һәм Лилонгве. Күлдән берҙән-бер сығыусы йылға — Шире (Замбези бассейны)[3].

Малави һәм Танзанияның хәҙерге сиктәре (өҙлөклө һыҙыҡ) һәм Танзанияның дәғүәһе (пунктир һыҙыҡ)

Күлдең һәм уның бассейнының ҙур өлөшө (68 %) Малави сиктәрендә урынлашҡан; күл бассейнының 25 %-ы — Танзания территорияһына, 7 % — Мозамбикка керә. Мозамбик сектороның үҙәгендә, күлдең көнсығыш өлөшөндә Малави дәүләтенә ҡараған Ликома һәм Чисумулу утрауҙары урынлашҡан.

Төрлө баһаламалар буйынса Ньясала, 500-ән 1000-гә тиклем балыҡ төрө тереклек итә[4].

Күлдә балыҡсылыҡ үҫешкән. Күлдән сыҡҡан Шире йылғаһында гидроэлектростанция төҙөлгән, ул Малави өсөн төп электрлыҡ сығанағы булып тора.

Төп порттары: Манки-Бей, Чипока, Нхотакота, Нката-Бей, Каронга (барыһы ла Малавила), Манда (Танзания) һәм Кобве (Мозамбик).

Европалылар араһынан тәүге булып 1616 йылда португал сәйәхәтсеһе Гашпар Букарру күлде күрә[5]. Әммә ғилми әҙәбиәттә бына 1860 йылда булған инглиз сәйәхәтсеһе Дэвид Ливингстон күлде «асыусы» тип иҫәпләнә, ул Ньясаны «йондоҙҙар күле» тип атаған[6].

Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  1. Атлас мира. — М.: Федеральная служба геодезии и картографии России: Издательский дом «ОНИКС 21 век», 2003. — 448 с., ил. ISBN 5-85576-095-2
  2. Malawi Cichlids. AC Tropical Fish. Aquaticcommunity.com. 2 апрель 2007 тикшерелгән.
  3. Lake Malawi. World Lakes Database. International Lake Environment Committee Foundation. Тәүге сығанаҡтан архивланған 5 февраль 2012. 2 апрель 2007 тикшерелгән.
  4. Protected Areas Programme. United Nations Environment Programme, World Conservation Monitoring Centre, UNESCO (October 1995). Тәүге сығанаҡтан архивланған 11 май 2008. 26 июнь 2008 тикшерелгән.
  5. Давид Ливингстон. Жизнь исследователя Африки М. «Мысль» 1984
  6. Luxury Malawi Safari — Lake Malawi, Liwonde, Likoma Island : Wilderness Journeys

Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Күл Был күл тураһында тамамланмаған мәҡәлә. Һеҙ мәҡәләне төҙәтеп һәм тулыландырып проектҡа ярҙам итә алаһығыҙ.