Сабаҡай ҡаяһы

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Перейти к навигации Перейти к поиску
Сабаҡай ҡаяһы
Дәүләт Flag of Russia.svg Рәсәй
Административ-территориаль берәмек Дыуан районы
Бейеклеге 90 метр

Сабаҡай ҡаяһы, Сабаҡай мәмерйәләреЙүрүҙән йылғаһы үҙәнендә, Өфө карст ҡатламының көньяҡ ситендә урынлашҡан ҡая. Ҡая административ яҡтан Дыуан районында, Сарапуловка ауылынан 2 саҡрым көнсығыштараҡ йәки Урмантауҙан 4 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан.[1]

Геология[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Ҡая Әртә ярусының асыҡ-һоро эзбизташтарынан тора. Йылға үҙәненән 90 метрға күтәрелеп, текә ҡая барлыҡҡа килтерә. Ҡая, мәмейәһе һәм тирә-яғы геологик, геоморфологик, гидрогеологик, спелеология, археологик һәм геоботаник ҡиммәте менән әһәмиәтле. Геологтар өсөн Әртә ярусы ултырмаларының ҡеүәтле киҫелеше әһәмиәтле. Һыу аҫты ағымдары менән барлыҡҡа килгән мәмерйәләр Өфө яйлаһының тектоник тормошон һәм тотош Йүрүҙән рельефының барлыҡҡа килтереү этаптарын күрһәтә.

Спелеология[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Сабаҡай ҡаяһында өс мәмерйә бар. Уларҙың береһе генә, дәүмәле менән барып күрергә яраҡлы. Уның оҙонлоғо 146 метр. Геологик пластиналарҙың һынылышы нәтижәһендә барлыҡҡа килгән. Урыны менән стенанан иҙәнгә һыу һырҡып сыға, иҙәнендә күләүекттәр ята. Ҡышын стена өҫтө туңа. Һур булмаған боҙ ҙмассаһы йәй көнө лә һаҡлана. Икенсе мәмерйә - 28, өсөнсөһө 17 метр. Улар айырыуса ҡыҙыҡлы түгел.[1]

Флора[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Тау битләүендә яңғыҙ ҡарағайҙар, ҡайындар, ҡарамалар үҫә. Урман ағастары башлыса түбәндә тупланған. Таштар араһында реликт үҫемлек - сүл борсағы үҫә, июндә тау бите һары сәскәләр менән ҡаплана. Июль аҙағында ваҡ зәңгәр сәскәле терпекәй үләне сәскә ата. Урыны-урыны менән кейәү үләне сәскә ата. Бында башҡа үҫемлектәр ҙә күп. Тау битләүенлә ҡыуыҡлыҡтарҙың 30-ҙан артыҡ төрөн осратырға мөмкин. Улар араһында: раузы сәскәлеләр ғаиләһенән сәнскеһеҙ ҡараған, гөлемеш ҡыуыҡтары. Таш араһында ҡороға сыҙамлы һөтлөгән, бажат, тимофеевка, ҡалған үләндәре үҫә. Ҡиммәтле дарыу үләне һары умырзаяны осратырға мөмкин.[1]

Археологик ҡомартҡылар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Боронғо кешеләр ҙә ғәҙәти булмаған ҡаяға иғтибар иткән. 1930 йыллңда А.Э. Линд мәмейәләрҙең береһендә неолит дәүере көнкүреш әйберҙәрен һәм эшкәртелән хайуан һөйәктәрен тапҡан. Һуңыраҡ эш ҡоралдары, һауыт-һаба, керамика табыла. Был табыштар археологтар өсөн дә ҙур ҡиммәткә эйә.[2][3]

Ҡая нәфис әҙәбиәттә һәм туризмда[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Совет фильмдарының береһе — "Вечный зов" Көньяҡ Уралда төшөрөлгән. Фильмда Сабаҡай ҡаяһы ла, Йүрүҙән йылғаһына ла бар. Билдәле фильм танылған, күп ҡырлы һәм иҫтә ҡалырлыҡ булдып ҡалды тамашасылар күңелендә.[3]

Ҡаялағы үҙенсәлекле мәмерйәләр һәм Йүрүҙән һылыуҡайы бик күп туристарҙы йәлеп итә. Йәй көнө лә бер көн дәтуристарһыҙ үтмәй. Йылға буйлап Башҡортостандан ғына түгел, илдең төрлө өлкәләренән дә туристар йөҙә. Сабаҡай ҡаяһы һәм мәмерйәһе 1965 йылдан төбәк әһәмиәтендәге тәбиғәт ҡомартҡыһы статусы бирелә.[2]

Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Скала Сабакай. Русское географическое общество