Смаҡай

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Унда күсергә: төп йүнәлештәр, эҙләү
Биҫтә
Смакаево
башҡ. Ыҫмаҡай
Panorama microdistrict Smakaevo.jpg
Бурлыҡ тауынан микрорайонға күренеш
Ҡала:

Ишимбай Ишимбай

Тәүге һүҙгә алыу:

1795

Элекке статусы:

ауыл

Ҡала эсенә ингән йыл:

1940

Почта индексы:

453208

Телефон кодтары:

34794

Смаҡай (башҡ.Ыҫмаҡай) — Ишембай ҡалаһы микрорайоны[1][2], ҡаланың төньяҡ-көнсығыш яғында, Тәйрүк йылғаһына ҡойған Буҙайғыр шишмәһе буйында, Бурлыҡ тауы итәгендә урынлашҡан.

Тарих[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Микрорайондың тарихы Смаҡай ауылы менән бәйле, беренсе тапҡыр ул документтарҙа 1795 йылда иҫкә алына. Ауылға нигеҙ һалыусы — Юрматы ырыуы Аҙнай түбәһенән Смаҡай(Ыҫмаҡай), тип иҫәпләнә (уның һәм уның балалары тураһында әлегә документтар табылмаған). 1795 йылда ауылда 18 йортта 85 кеше йәшәгән. 1816 йылда — 17 йортта 129 кеше, 1834 йылда — 34 йортта 199, 1859 йылда 44 йортта 264, в 1920 йылда 99 йортта 508 кеше йәшәгән. Малсылыҡ, умартасылыҡ әле лә һаҡланып ҡалған. 20-се быуат башында Тәйрүк йылғаһында ике тирмән эшләгән. Тәйрүк йылғаһының исемен урындағы башҡорттар уның шишмәһенең Тәрәүк тауынан башланыуы менән бәйләй (Тәрәүк- Тәйрүк).

Ауыл аҡһаҡалдары һөйләүенсә, ауылға нигеҙ һалған Смаҡай олатайҙың Һәмән, Ҡолҡан, Ҡолсаҡ исемле улдары булған. Документтарҙа Һәмән (Саман, Семен) исеме осрай, уларҙан күренеүенсә, Һәмәндең Исмәғил исемле улы булған.

1795, 1816 йылдарҙағы ревизия материалдарына ҡарағанда, ауылда бер нәҫелдән таралған кешеләр йәшәгән. 1816 йылғы ревизия материалында ауылда йөҙбашы Исмәғил Һәмән улы (69 йәштә), уның ҡатыны Шәһәрбаныу (65 йәштә) һәм уларҙың балалары күрһәтелгән: Мәхмүт (43 йәштә), Яҡуп(38 йәштә), зауряд- сотник Йәрмөхәмәт (34 йәштә), Ғөзәйер (25 йәштә).

Мәхмүт Исмәғилевтан Ғүмәровтар, Ғәзизовтар , Яҡуп Исмәғилевтан- , Йәрмөхәммәт Исмәғилевтан- Фәйзуллиндар, Рәхмәтуллиндар таралған.

Ҡотлозаман Әбделкәрим улынан Шаһингәрәевтар (Шәңгәрәевтар), Хужахмәтовтар, Ғәйнетдиновтар һәм Шиһаповтар таралған.1859-сы йылғы документта Ҡотлозаман Әбделкәримовҡа 71 йәш тиелгән, тимәк Ҡотлозаман Һәмәндең улы түгел.

«1814 йылдың 19 мартында Парижды алған өсөн» һәм «1812-се йыл һуғышы иҫтәлеге» миҙалдары менән өс кеше бүләкләнгән: Амангилде Ҡотоев, Хөсәйен Ирназаров, Рахманғол Исхаҡов.

Граждандар һуғышы ваҡытында (1918—1920) ауыл бер аҡтар, бер ҡыҙылдар ҡулына күсә. Был һуғыш ҡорбандары: Ғүмәров Искәндәр Әбүзәр улы (1895—1919) — улы Арыҫланбәк (1917 йылғы), Нәҡиә (1919 йылғы); Ғәзизов … Ғиниәт улы ; Нәжметдин Аллағоловты (1931 йылда ауырып үлә) партизан, тип йөрөтәләр. Ауылда Партизан урамы бар.

1940 йылда ауыл Ишембай ҡалаһы составына микрорайон[1] булып инә. Ишембай ҡалаһының Көҫәпҡол ауылына етәрәк Тәйрүктән көнъяҡҡа табан ҙур өлөшө Смаҡай ерҙәрендә төҙөлгән. Смаҡай уландары менән төпләнгән урында («Төбәк башы») әле балалар өсөн ял итеү лагерҙары эшләй. Кузьмин ҡасабаһынан Йырмызғол шишмәһе буйлап Ағиҙелгә барып тоташа. Төнъяҡҡа әлеңге Гагарин урамы буйлап барып, Тәйрүк быуаһына, ары Богдановка, Ново-Геогриевкаға етә, Ивановка ауылы аша көнъяҡҡа боролоп, «Төбәк башына» килеп тоташа.

1928 йылдан колхозлашыу башлана, ауылда башта өс колхоз була ( Карл Маркс, Фрунзе, Бабич исемендәге), һуңыраҡ (1936-37)улар бер колхозға берләшә ( «Тәйрүк» артеле ). Ҡотлобаев Ибраһим колхоз рәисе, Ғүмәров Абдрахман - бригадир, склад мөдире булып Сәмерханов Хәсән эшләй.

Был тирәлә « ер майы » бар икәнен башҡорттар 18 быуатта уҡ батшаға хәбәр иткән, тик оҙаҡ ваҡыт эштәр башланмай тора. 1929 йылда Ишембай, Көҫәпҡол, Бурансы, Смаҡай ауылдары янында нефть ятҡылығын эҙләргә нефтселәр килә. Быраулаусыларҙы А.Блохин етәкләй. Эшселәр яҡын тирәләге ауылдарға фатирға урынлаштырыла. Беренсе нефть биргән скважина Ағиҙелдең һул яҡ ярындағы Ишембай ауылы янында була. Ә Смаҡай ерҙәрендә һуңыраҡ бер нисә нефть промыслаһы асыла. 1930 йылда Стәрлетамаҡта разведка быраулау контораһы ойошторола. 1931 йылда беренсе буровой вышкалар ҡалҡа. 1932 йылда Стрлетамаҡта беренсе нефть техникумы асыла. Техникумдың беренсе мөдире (директоры) Сквирский Стәрлетамаҡ ҡала гәзитенә башҡорттарҙан белгестәр әҙерләй башларға кәрәк икәнлеген аңлатып мәҡәлә яҙа. Смаҡайҙан тәүге булып нефтсе-быраулау мастерына уҡырға Ғөсмәтулла Ғибәҙулла улы Рәхмәтуллин (1916 йылғы) китә. Шул уҡ ваҡытта, 1934- 1937 йылдарҙа, Стәрлетамаҡ педагогия техникумында ағалы-һеңлеле Ғүмәров Арыҫланбәк Искәндәр улы (1917 йылғы) һәм Ғүмәрова Наҡия Искәндәр ҡыҙы (1919 йылғы), Шәңгәрәева Ғәйникамал Ғәзиз ҡыҙы (1917 йылғы) уҡып сығып, уҡытыусы булып эшләй башлай.

Ишембай ҡалаһы төҙөлә башлағас, Смаҡайҙар ҡала төҙөүҙә, нефть эшкәртеү заводын ҡороуҙа ҡатнаша, Ишембай-Өфө тимер юлын төҙөүгә йәлеп ителәләр. Һәр йорттан бер кеше аты, арбаһы, эш ҡоралдары, ашарға ризығы менән ҡушылып, бер нисә аҙна буйы бушлай тимер юл төҙөүҙә ҡатнаша. Был эш кешеләрҙе бик ныҡ йонсота, ҡайһы берәүҙәр ауырып үлеп тә ҡала. Ҡала биналарының нигеҙенә таш кәрәк була, Смаҡай зыяратының таш кәртәһе, ҡәбер таштары буласаҡ ҡалаға ташыла.

Бөйөк Ватан һуғышы

Бөйөк Ватан һуғышында Смаҡайҙан 136 кеше ҡатнашҡан, 65 ир-егет яу ҡырында ятып ҡалған. Һуғышта һәләк булған һәм Еңеү менән ҡайтҡан яугирҙәр хөрмәтенә ауылда һәйкәл ҡуйылған.

Бөтә ил иңенә төшкән ауырлыҡ смаҡайҙарҙы ла урап үтмәгән. Смаҡайҙар сельхозартелдә иген үҫтерә, Ишембай нефтселәрен һөт-май, төрлө йәшелсәләр менән тәъмин итә. Бурлыҡ тауында алебастр сығарыла башлай. Балалыҡтан сығып та өлгөрмәгән 11-12 йәшлек малайҙар нефь промыслаларына оҙон арба менән торба ташый башлай. Атты егергә көстәре етмәгәс, ғәрләнеп илаған саҡтары ла була, күп ваҡытта апай-еңгәләр ярҙамлашып ебәрә. Ҡара йәштән ауыр эштә эшләгән һуғыш осоро малайҙарының һаулығы бик иртә ҡаҡшай, шул сәбәпле ғүмерҙәре лә ҡыҫҡа була. Тәйрүк йылғаһы буйында яҡшы сифатлы балсыҡ ятҡылығы булғанлыҡтан оҫтаханала көршәктәр эшләй башлайҙар, Бурлыҡ тауы янында алебастрҙан кирбес һуғалар.


1943 йылдың йәйендә Тәйрүк буйлап үрҙәрәк, Кинйәбулат ауылы янында ерҙе быраулағанда, бик көслө нефть фонтаны атыла. Уның баҫымы алдан иҫәпләгәнгә ҡарағанда көслөрәк булып сыға. Туҡтауһыҙ атылған нефть тирә-яҡҡа тарала башлай. Бигерәк тә Тәйрүктән түбәнерәк ятҡан Смаҡай, Көҫәпҡол ауылы халҡы ҙур зыян күрә. Алдан иҫкәртеп ҡуймағанлыҡтан, халыҡтың һыу буйында йөрөгән мал-тыуары, ҡаҙҙары нефтле һыу эсеп ағыулана.

Билдәле кешеләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • Бәширова Фирҙәүес Тимербулат ҡыҙы - шағирә, дәүләт, йәмәғәт эшмәкәре, «Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре».
  • Сәхипова Земфира Ғизетдин ҡыҙы  — ғалимә, милли мәктәптәр өсөн рус теле дәреслектәре авторы, БАССР-ҙың атҡаҙанған уҡытыусыһы, РСФСР-ҙың мағәриф отличнигы, Салауат Юлаев ордены кавалеры.
  • Ҡотлогилдин Наил Закир улы — Рәсәй Федерацияһының почетлы нефтехимигы (1996), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған нефтсеһе (1996). Салауат Юлаев ордены, миҙалдар менән бүләкләнгән (2000). Салауат ҡалаһының почетлы гражданы. 1996 йылдан – генераль директор, 1997 йылдан – «Башнефтехим» ААЙ (ОАО) президенты. 1998–2002 гг. – директорҙар советы рәисе, ОАО «Салаватнефтеоргсинтез» ААЙ (ОАО) генераль директоры . Башҡортостан Республикаһы Ҡоролтайының 3- сө саҡырылыш депутаты.

Мәғариф[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Ауыл кешеләренең хәтирәләрендә 1920 йылдарҙа Смаҡайҙа мәктәп эшләүе иҫкә алына. Башта уҡыу ғәрәп графикаһында алып барыла, һуңыраҡ латин яҙмаһы нигеҙендә, ә 1939-40 йылдарҙан кириллица индерелә. Шунлыҡтан ауылдағы оло быуын кешеләре ошо өс яҙманы ла белә.

1928 ауылда ШКМ (школа колхозной молодежи)- колхозсы йәштәр мәктәбе асыла. Мәктәптә 1931—1945 йылдарҙа Зәкиә Бикбулатова, Арыҫланбәк Искәндәр улы Ғүмәров, Наҡия Искәндәр ҡыҙы Ғүмәрова, Ғәйникамал Ғәзиз ҡыҙы Шәңгәрәева, Нажиә Фәйзи ҡыҙы Ғимаҙиева, Әхмәт Ғәлимов, Әхмәт Рафиҡов, Ҡыям Мифтах улы Хөсәйенов, Ғариф Таһиров, Хәжәр Сәғит ҡыҙы Исмәғилева уҡыта.

Һуңыраҡ Әлмөхәмәтова Фәрхәнә, Ғәлләмова Нурия ауыл балаларын уҡыта.

Оҙаҡ йылдар үҙе кулак итеп Себергә һөрөлгән Әхмәтйән Ҡоләхмәтовтың өйө мәктәп булып хеҙмәт итә.

Башланғыс мәктәптән һуң Смаҡай балалары башлыса Ишембай ҡалаһының 3-сө башҡорт урта мәктәбендә (һуңыраҡ 2-се интернат-мәктәп, хәҙерге Башҡорт гимназия-интернаты)белем ала.


1997 йылдан тулы булмаған урта мәктәп статусын ала, мәктәп яңы ике ҡатлы бинаға күсә.

  • 14-се урта мәктәп (Ишембай). Ҡасабала балалар баҡсаһы бар. Мәктәп директорҙары: Шәңгәрәев Илгиз Хөснулла улы (1992—2013), Ғәйнетдинов Мәүлит (2013-)

Транспорт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • Ишембай ҡалаһы автобусы:

3-сө ҡала автобус маршруты

Примечания[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  1. 1,0 1,1 Никулочкин Д. В. Ишимбай — это город? // Подметки+ : газета. — Ишимбай: РИК «Аспект», 2016. — В. 2. — № 3. — С. 2. — ISSN 2220-8348.
  2. Список депутатов. Официальный интернет-портал города Ишимбая. 19 август 2014 тикшерелгән.

Никулочкин Д. В. Ишимбай — это город? // Подметки+ : газета. — Ишимбай: РИК «Аспект», 2016. — 13 января (вып. 2 (№ 3). — С. 2. — ISSN 2220-8348. ↑ Список депутатов. Официальный интернет-портал города Ишимбая. Проверено 19 августа 2014.

Литература[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • Бәширова, Фирҙәүес Тимербулат ҡыҙы. Беҙ — Смаҡай ейәндәре [Текст] /Туймазы : Туймазинский вестник, 2014.
  • Анваров, Н. Будут смакаевцы с водой: прокладка водопровода в микрорайоне Смакай /
  • Н. Анваров // Восход. — 2013. — 27 июня. — С.2.