Сәддам Хөсәйен

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Унда күсергә: төп йүнәлештәр, эҙләү
Сәддам Хөсәйен
ғәр. صدام حسين عبد المجيد التكريتي
Сәддам Хөсәйен
Саддам Хусейн 1979 йылда
Флаг
Ирак Президенты
Флаг
16 июль 1979 йыл — 9 апрель 2003 йыл
Алда килеүсе: Ахмед Хасан аль-Бакр
Һуңыраҡ килеүсе: Пол Бремер
(председатель коалиционного совета)

Джаляль Талабани
(в должности; с 2005 по 2014)

16 июля 1979 года — 9 апреля 2003 года
Алда килеүсе: Ахмед Хасан аль-Бакр
Һуңыраҡ килеүсе: должность упразднена
16 июля 1979 года — 23 марта 1991 года
Алда килеүсе: Ахмед Хасан аль-Бакр
Һуңыраҡ килеүсе: Саадун Хаммади
30 мая 1994 года — 17 апреля 2003 года
Алда килеүсе: Ахмед Хусейн ас-Самарраи
Һуңыраҡ килеүсе: Ибрагим аль-Джафари
январь 1992 года — 30 декабря 2006 года
Алда килеүсе: Мишель Афляк
Һуңыраҡ килеүсе: должность упразднена
16 июля 1979 года — 30 декабря 2006 года
Алда килеүсе: Ахмед Хасан аль-Бакр
Һуңыраҡ килеүсе: Иззат Ибрагим ад-Дури
февраль 1964 года — октябрь 1966 года
Алда килеүсе: Ахмед Хасан аль-Бакр
Һуңыраҡ килеүсе: Ахмед Хасан аль-Бакр
 
Партия: Баас (1957—2006)
Белеме: 1) Каир университеты
2) «Мунтасирия» университеты
Һөнәре: Юрист
Дине: Ислам суннитского толка
Тыуған: 28 апрель 1937({{padleft:1937|4|0}}-{{padleft:4|2|0}}-{{padleft:28|2|0}})
с. Аль-Ауджа, Салах-эд-Дин, Королевство Ирак
Үлгән: 30 декабрь 2006({{padleft:2006|4|0}}-{{padleft:12|2|0}}-{{padleft:30|2|0}}) (69 йәш)
район Каджимайн, Бағдад, Ираҡ
Ерләнгән: Аль-Ауджа
Атаһы: Хусейн ат-Тикрити
Әсәһе: Сабха Тульфах
Ҡатыны: 1) Саджида Тульфах
2) Самира Шахбандар
3) Нидаль аль-Хамдани
4) Иман Хувейш
Балалары: сыновья: Удей, Кусей и Али
дочери: Рагад, Рана и Хала
 
Хәрби хеҙмәт
Принадлежность: Ираҡ Ираҡ
Хәрби звание: IrqMrank1.svg маршал
Командалыҡ иткән: верховный главнокомандующий вооружёнными силами Ирака
Хәрби бәрелештәр: Иран-ираҡ һуғышы
Вторжение в Кувейт
Война в Персидском заливе
Иракская война
 
Автограф: Автограф
 
Наградалары:
Order Stara planina ribbon.png Ҡалып:Цепь ордена Гражданских заслуг Изабелла Католичка орденының Ҙур тәреһе кавалеры (Испания)
Хосе Марти Милли ордены

Сәдда́м Хѳсәйенн Абд аль-Маджи́д ат-Тикри́ти (ғәр. صدام حسين عبد المجيد التكريتي‎; 28 апрель 1937(19370428)[1], Аль-Ауджа, Салах-эд-Дин (ауыл), Ираҡ короллеге — 30 декабрь 2006, Каджимайн районы, Бағдад, Ирак) — Ираҡ дәүләт һәм сәйәси эшмәкәре, 19792003 йылдарҙа Ираҡтың президенты, 19791991 һәм 19942003 йылдарҙа Ираҡтың премьер-министры, Баас Ираҡ партия бүлегенең генераль секретары, Ираҡ революцион командование советы рәйесе, 1979 йылда маршал була.

Сәддам бер нисә йыл рәттән Ираҡтың лидеры булһа ла, формаль рәүештә 1979 йылда ғына президент итеп һайлана. Бѳтә сәйәси ҡаршы яҡтарҙы ла юҡҡа сығарып бѳткәс һәм диктаторлыҡ вәкәләтен алғандан һуң бер йыл үткәс, Иран менән 8 йылға һуҙылған бѳлдѳргѳс һуғыш башлай. Был ҡыйралыш 1980 йылдан 1988 йылға тиклем дауам итә.

Һуғыш ваҡытында Сәддам Хѳсәйен Ираҡ курдтарына ҡаршы «Анфаль» операцияһын ойоштороуға ҡарар сығара. Уның барышында Ираҡ ғәскәрҙәре химик ҡорал ҡуллана. Бер үк ваҡытта һуғышҡа ҡаршы активистарға, башлыса Шиит ойошмаһына ҡарата репрессия ла үткәрелә. Һуғышта бик күп кеше һәләк була, ҙур юғалтыуҙар килтерә. Ике илдең иҡтисад тармағы, халыҡтың йәшәү кимәле түбәнгә тәгәрәй. Бынан тыш, Ираҡ сит ил кредиторҙарына түләнмәгән бурысы йыйылыуы арҡаһында ҡаты иҡтисади кѳрсѳктә тороп ҡала. Һуғыштан һуң ике йыл үткәс, 1990 йылда Сәддам Хѳсәйен инициативаһы менән Ираҡтың Кувейтҡа баҫып инеүе ойошторола. Был Кувейтты азат итеү ѳсѳн халыҡ-ара операцияның башланыуына сәбәпсе була. Фарсы ҡултығындағы һуғыш тип аталған операция барышында ираҡ ғәскәрҙәре башта Кувейттан ҡыуып сығарыла һәм һуңынан Ираҡ территорияһында тулыһынса тар-мар ителә. Ил ҙур иҡтисади юғалтыуҙар кисерә, бик күп халҡын юғалта. Ираҡтың һуғышта еңелеүе арҡаһында 1991 йылда шиит һәм ҡурдтарҙың ҡораллы восстаниеһы башлана вооружённое восстание (инг.)баш.. Восстание хѳкүмәт тарафынан баҫтырыла, унда 100 000 кеше һәләк була[2]. Ираҡ бер нисә ңурд тѳбәгенә, башлыса һауа киңлеге ѳлѳшѳнә контроль юғалта. Шулай ҙа тѳп зыян Ираҡҡа ҡарата иҡтисади санкцияларҙан килә. 90-сы йылдарҙа бары тик энергетика ресурстары һатыуҙан ғына булдырылған ил иҡтисады тулыһынса тиерлек юҡҡа сыға. Ошонан һуң Ираҡ иҡтисадын аяғына баҫтыра алмайҙар.

[2003 йыл]]дың апрелендә Ираҡтағы халыҡ-ара коалиция кѳстәре АҠШ башлығы аҫтында Ираҡҡа баҫып инеп, Саддам режимын бәреп тѳшѳрә. Интервенция ѳсѳн Ираҡ президентының Халыҡ-ара терроризмды яҡлауы һәм күпләп юҡ итеү ҡоралы сығарыуы нигеҙ булып тора[3]. Саддам үҙе Америка ғәскәрҙәре тарафынан ҡулға алына һәм 2006 йылдың 30 декабрендә Ираҡ Юғары суды хѳкүме менән язалана.

Саддам — ғәрәп исеме, ҡаршы тороусы тигән мәғәнәне аңлата. Хѳсәйен— уның атаһының исеме, Абд аль-Маджид — олатаһынң исеме, ә ат-Тикрити— нисба, Саддам тыуып үҫкән Тикрит ҡалаһының исеменән алынған[4].

Шәхси тормошо[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Бала сағы, үҫмер һәм йәшлек осоро[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Саддам Хѳсәйен Ираҡтағы Тикрит ҡалаһынан 13 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан Әл-Әүджә ауылында, ерһеҙ крәҫтиән ғаиләһендә тыуып үҫә. Әсәһе Сәбхә Тулфан әл-Муссалат улына Саддам исемен ҡуша

Саддам Хусейн в возрасте трёх лет (1940)

Атаһы — Хѳсәйен Абд Әл-Мәжит Саддам тыуыуға 6 ай ҡалғас юғала, икенсе фараз буйынса үлә йәки ғаиләһен ташлап китә. Саддам никахтан тыш тыуған, атаһының исеме уйлап сығарылған тигән фараздар ҙа бар. Шулай булһа ла, 1982 йылда Саддам үҙенең үлгән әсәһенә оло мавзолей тѳҙѳтә[5]. Ираҡтың буласаҡ хакимының оло ағаһы 12 йәштә яман шеш ауырыуынан вафат була. Саддамдың тәрән депрессияға бирелгән әсәһе үҙенең әле тыумаған балаһынан ҡотолорға теләй, хатта үҙ ғүмерен ҡыйырға маташа. Ҡайғыға ул шул тиклем ныҡ бирелә, Саддам тыуғас, уға ҡарарға ла теләмәй. Әсәһе яғынан бабайы Хәйраллах Тульфах Саддамдың ғүмерен һаҡлап алып ҡала һәм баланы үҙенә йәшәргә ала. Саддам бер нисә йыл уларҙың ғаиләһендә йәшәй. Бабайы британдарға ҡаршы восстаниела әүҙем ҡатнашҡаны ѳсѳн тѳрмәгә ултыртылғас, Саддам ѳйѳнә ҡайтырға мәжбүр була. Ул әсәһенән күп тапҡырҙар бабайының ҡайҙа булыуы тураһында һорай һәм Хәйраллах бабайың тѳрмәлә, тигән бер тѳрлѳ яуап ишетә. Был ваҡытта Саддамдың атаһы яғынан бабайы Ибраһим Әл-Хәсән йола буйынса әсәһен ҡатынлыҡҡа ала. Был никахтан уның әсәләш ѳс ҡустыһы — Сабауи Ибраһим, Барзан Ибраһим аль-Тикрити һәм Ватбан Ибраһим аль-Тикрити һәм ике әсәләш һеңлеһе- Наваль[6] һәм Самира[7] тыуа. Ғаилә фәҡирлектән йонсой. Саддам хәйерселк һәм аслыҡ хѳкѳм һѳргән мѳхиттә үҫә. Үгәй атаһы, элеке хәрби кеше, ҙур булмаған крәҫтиән фермер хужалығы тота һәм Саддамды мал кѳтѳргә ҡуша. Ибраһим һәр саҡ уны туҡмай, мыҫҡыл итә. Ул уны ыҫмала һыланған таяҡ менән дә туҡмай. [8]. Ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса, үгәй атай Саддамды һатыу ѳсѳн тауыҡ һәм һарыҡтар урларға мәжбүр итә. Мәңгелек нужа Саддам Хѳсәйенде бәхетле бала саҡтан мәхрүм итә. Һәр саҡта ла кәмһетелеү, кѳндәлек тормоштоң рәхимһеҙлеге Саддамдың характерына ла йоғонто яһамай ҡалмай. Әммә, уның аралашыусан булыуы, кешеләр менән тиҙ уртаҡ тел таба белеүе арҡаһында, ололар һәм тиҫтерҙәре араһында дуҫтары, иптәштәре, таныштары күп була. Бер ваҡыт уның үгәй атаһына йыраҡ туғандары ҡунаҡҡа килә. Улар менән бергә Саддамдың тиҫтере лә була. Малай шунда уҡ үҙенең икенсе класта белем алыуы, уҡый, һанай белеүе, хатта ҡомда үҙенең исемен яҙа белеүе менән маҡтана башлай. Хәтере ҡалған Саддам: «Мине уҡырға бир, атай», — тип әл-Хәсәнгә ташлана. Үгәй атай тағы ла улын туҡмай[9]. 1947 йылда уҡырға хыялланған Саддам мәктәпкә тѳшѳү уйы менән Тикритҡа ҡаса. Бында ул тѳрмәнән иреккә сыҡҡан бабайы Хәйреаллах Тульфах тәрбиәһенә эләгә. Саддамдың шәхес булып формалашыуына бабайының тәрбиәһе ҙур әһәмиәткә эйә була.

Тикритта Саддам мәктәпте тамамлап, башланғыс белем ала[10]. Үҙенең 10 йәшенә тиклем исемен дә яҙа белмәгән малайға уҡыу ҙур ҡыйынлыҡ менән бирелә. Ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса Саддам үҙенең класташтарын тѳрлѳсә кѳлдѳрѳргә ярата. Бер тапҡыр ул үҙе яратып бѳтмәгән ҡарт уҡытыусының портфеленә ағыулы йылан һала. Бының ѳсѳн уны мәктәптән ҡыуалар. 15 йәше тулғас, ул ғүмерендә тәүге ауыр кисереш ала, уның яратҡан аты үлә. Был ҡайғы шул тиклем кѳслѳ була, хатта уның ҡулын фалиж һуға. Уны ярты ай самаһы, ҡулы яңынан хәрәкәтләнеп китә алғансы, тѳрлѳ халыҡ ысулдары менән дауалайҙар. Был ваҡытта Хәйреаллах Тикриттан Багдадҡа күсә. Ике йылдан һуң Сададм да уның эргәһенә күсеп бара. Бабайының йоғонтоһо аҫтында Саддам 1953 йылда Багдадтағы элитар хәрби академияға инергә тырышып ҡарай, тик тәүге имтихандан да үтә алмай. Уҡыуын дауам итеү ѳсѳн ул икенсе йылына аль-Карх мәктәбенә уҡырға инә. Был мәктәп милләтселек һәм панарабизм таянысы булараҡ танылыу алған була[11].

Ғаиләһе[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Саддамдың тәүге ҡатыны уның ике туған апайы Сажидә (Хәреаллах Тульфахтың оло ҡыҙы) була. Был никахтан биш бала тыуа. Улдары: Удей Хѳсәйен һәм Кусей Хѳсәйен һәм шулай уҡ ҡыҙҙары — Рәғәд, Рану һәм Халу. Ата-әсәләре уларҙы бала-саҡтан уҡ, Саддамға биш, Сәжидәгә ете йәш тулғас, йәрәшеп ҡуйған була[12][13]. Кейәүгә сыҡҡанға тиклем Сажидә мәктәптә башланғыс кластар уҡытыусыһы булып эшләй. Улар Каирҙа ѳйләнешә. Был ваҡытта Саддам шунда уҡып йѳрѳгән була. Һарайҙарының береһендә Саддам үҙ ҡулдары менән элиталы аҡ раузалыр ҡыуағын ултырта һәм Сажидәнең исемн биреп, уны бик ныҡ ҡәҙерләй.

Саддамдың икенсе никахы тураһында хатта Ираҡтан ситтә лә һѳйләйҙәр. 1988 йылда ул «Ирак Эйруэйс» авиакомпанияһы президентының ҡатыны менән таныша. Күпмелер ваҡыттан һуң Саддам унан ҡатынын айырыуҙы һорай. Был никахҡа Сададмдың ике туған ҡустыһы һәм ҡәйнеше Аднан Хәйраллах ҡаршы сыға. Был ваҡытта ул оборона министры булған була. Тиҙән ул авиакатастрофала һәләк була. Ираҡ президентының ѳсѳнсѳ ҡатыны 1990 йылда Нидаль аль-Хамдани була.

2002 йылдың кѳҙѳ ираҡ лидеры дүртенсе тапҡырға илдең оборона сәнәғәте министрының ҡыҙы, 27 йәшлек Иман Хувейшҡа ѳйләнә. Әммә туй тантанаһы дуҫтар менән ябай ғына итеп үткәрелә. АҠШ-тың Ираҡҡа хәрби операция башлау хәүефе арҡаһында Хѳсәйен үҙенең был ҡатыны менән бергә йәшәй ҙә алмай тиергә була[14].

Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  1. . Был Саддам Хѳсәйендең тыуған йылының рәсми датаһы, тик тикшеренеүселәрҙең фекере буйынса ул ысынбарлыҡҡа тап килмәй, был дата билдәһеҙ
  2. 'Chemical Ali' on trial for brutal crushing of Shia uprising
  3. ISG on Iraqi Nuclear Program 2004
  4. Blair Shewchuk. Saddam or Mr. Hussein? CBC News, февраль 2003
  5. Deutsche Welle, февраль 2003
  6. Дочь Хусейна: При аресте отца использовали транквилизаторы. Лента.ру (16 декабря 2003). Тәүге сығанаҡтан архивланған 11 август 2011.
  7. Арестован шурин Хусейна. Дни.ру (21 ноября 2003). Тәүге сығанаҡтан архивланған 11 август 2011.
  8. Буря в пустыне // Энциклопедия для детей. Дополнительный том. История XX века. Зарубежные страны — М.: Аванта+, 2002. — Б. 391. — ISBN 5-94623-011-5, УДК 087.5:94(100-87)"19"(031), ББК 63.3(2)52я2+63.3(2)6я2.
  9. Журенков К. Детство Саддама Огонёк № 13, 3 апреля 2003
  10. Биография Саддама Хусейна РИА «Новости», 29 декабря 2006
  11. Саддам Хусейн: вождь с портрета NEWSru, 2003
  12. Sheri & Bob Stritof. Marriages of Saddam Hussein  (инг.). About.com. Тәүге сығанаҡтан архивланған 11 август 2011. ??? тикшерелгән.
  13. Екатерина ЛАТИНОВА. Саддам ХУСЕЙН: в ожидании виселицы. газета КОНКУРЕНТ (???). Тәүге сығанаҡтан архивланған 11 август 2011. ??? тикшерелгән.
  14. У Саддама Хусейна — четвёртая жена. Комсомольская правда (16 октября 2002). Тәүге сығанаҡтан архивланған 11 август 2011. ??? тикшерелгән.