Хоҡуҡ

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Унда күсергә: төп йүнәлештәр, эҙләү
Фемида — ғәҙел хөкөмден грек тәңрәһе. Төркиәнең Юғары Суды йорто алдынан статуя. Анкара.

Хоҡуҡ — Йәмғиәт төҙөлөшөн, тормошон һәм эшмәкәрлеген билдәләүсе ижтимағи тәртип ҡағиҙәләре. Хоҡуҡтын конкрет ысынбарлығы, билдәләмәһе ғалимдын субъектив аңлауҙан килә. Ләкин төрлө юридик мәктәптәрҙен мәғәнәләре, дөйөм булып, хоҡуҡ буйынса тулығынса мәғлүмәт бирә ала. Хоҡуҡ мәғәнәғен, билдәләмәһен аңлау өсөн ҙур роль плюрализмда тора.

Бер-нисә билдәләмәләрҙә хоҡуҡ хоҡуҡтын системаһына оҡшаш (объектив хоҡуҡ йәки закон, ҡануниәт). Бында хоҡуҡ хоҡуҡтын системаһы һымаҡ хоҡуҡтын сығанаҡтарҙа таныла, уның йөкмәткеһе — Хоҡуҡ нормаһы.

Бер-нисә билдәләмәләрҙә хоҡуҡ — хоҡуҡ системаһы. Бында хоҡуҡтарҙы аңлау, хоҡуҡ мәҙәниәте, хоҡуҡты тормошҡа ашырыу ҡушымта билдәләмәләр индерелә.

Хоҡуҡ нормаһы[үҙгәртергә | Вики-тексты үҙгәртергә]

Хоҡуҡ нормаһы (урыҫ. норма права) — дәүләт менән танылған һәм ҡуйылған бөтәләрғә лә мотлаҡ булған ҡағиҙә.

Билдәләр[үҙгәртергә | Вики-тексты үҙгәртергә]

  1. Кешелерәр араһында мөнәсәбәттәр көйләү
  2. Дөйөмлөк
  3. Бөтәләрғә лә мотлаҡ
  4. Дәүләт менән ҡуйыла
  5. Аныҡлыҡ, билдәлелек
  6. Система

Хоҡуҡ нормаһы ҡоролошо[үҙгәртергә | Вики-тексты үҙгәртергә]

Гипотеза[үҙгәртергә | Вики-тексты үҙгәртергә]

Диспозиция[үҙгәртергә | Вики-тексты үҙгәртергә]

ДиспозицияЕнәйәттен билдәһен күрғәткән, енәйәт-хоҡуҡ нормаһы элементы.

Диспозиция була:

  1. Ябай. Енәйәттен тик исемен ғенә эйтә. Мәҫәлән: урлау, үлтереү.
  2. Һүрәтләү диспозиция. Енәйәттен шарттарҙы, тулығынса мәғлүмәт бирә.
  3. Һылтанма. Башҡа законға йәки статъяға ебәрә.
  4. Бланкет. Тулығынса мәғлүмәт ҡарау өсөн өҫтәмә закон ҡарарға кәрәк.

Санкция[үҙгәртергә | Вики-тексты үҙгәртергә]

Са́нкция (лат. sanctio — ҡаты, ҡәтғи ҡарар) — тәртипте боҙған субъектка насар эҙемтәһе килтерғән хоҡуҡ нормаһының элементы.

Санкциялар төрҙәре:

  1. Шарттар билдәләнгән санкция — юғары һәм түбән предел менән конкрет язаны биргән санкция (урыҫ.  Относительно определённая)
  2. Альтернатив санкция — енәйәтсеғә язаны һайлау һоҡуғын биргән санкция. Мәҫәлән: штраф йәки иректән мәхрүм итеү
  3. Абсолют билдәле санкция — конкрет бер ғенә язаны биргән санкция (урыҫ. Абсолютно определённая)
  4. урыҫ. Отсылочная
  5. урыҫ. Кумулятивная
  6. урыҫ. Абсолютно неопределённая

Хоҡуҡ тыуыу теориялары[үҙгәртергә | Вики-тексты үҙгәртергә]

Фома Аквинлы – теология мәктәбе вәкиле

Хоҡуҡ ғәйләләре[үҙгәртергә | Вики-тексты үҙгәртергә]

Хоҡуҡ ғәйләләре картаһы

Дөйөм хоҡуғы[үҙгәртергә | Вики-тексты үҙгәртергә]

Англо-сакс хоҡуҡ системаһы (дөйөм хоҡуғы системаһы) прецедентта нигеҙләнә. Система рим хоҡуҡтан әҙ алды, ләкин уны менән биҡ оҡшаш. Рим һәм англо-сакс юристар киң күләмдәге һөҙөмтәләрҙән ҡасырға тырышалар. Уларҙын төп ысул – актив казуистикаһы. Шулай уҡ дөйөм хоҡуҡ системаһы канон хоҡуҡтан да күп алды. Хоҡуҡ бер-нисә этаптарҙа төҙөлә. Беренсе этап Англияны Норманд Яулап алыуы (ингл. Norman conquest of England) менән бәйле. 1066 йылда Вильгельм I Яулап алыусы Англияға инә һәм үҙәкләштереү процесстарға юл аса. Үҙәкләштереү – хоҡуҡ төҙөлөү өсөн үтә кәрәкле шарт. Дөйөм хоҡуғы Король судтар менән төҙөлә. XIII быуаттан статут хоҡуғы ролә зурая. XIV —XIX быуаттарҙа ғәҙҙәлек хоҡуғы (лорд-канцлер суды) тыуа.

Англияла 1873 йылға тиклем суд процесста дуализм булды. Король судтар менән лорд-канцлер суды эшләне.

Роман-герман (континеталь)[үҙгәртергә | Вики-тексты үҙгәртергә]

Бер авторҙар буйынса роман-герман хоҡуғы XII—XIII быуаттарҙа, Ренесса́нс ваҡытында тыуҙы. Сөнки ошо ваҡытта университеттарҙа хоҡуҡты өйрәнерғә башланылар (Рене Давид). Башҡа авторҙар буйынса роман-герман хоҡуғы 1804 йылда Наполеон Кодексы баҫтырыу менән тыуа (С. С. Алексеев). Роман-герман хоҡуғы рим хоҡуғында нигеҙленә. Кодификацияланған Юстиниан Кодексы (529 йыл) уның нигеҙе.

Йола[үҙгәртергә | Вики-тексты үҙгәртергә]

Таҙа төрҙә хәҙерге ваҡытта ҡулланылмай. Ҡушма төрҙә Көньяҡ Африка Республикаһында һәм башҡа илдәрҙә ҡулланыла. Дәүләт органдары (мәҫәлән суд) ырыу ҡоролтайының ҡарарҙы тыңлай.

1240 йылда копт яҙыусы А. Фазаил Фетха Негаст африка ябай хоҡуғының уникаль документты яҙа. Ошо документ 1563-1931 Эфиопияның иң бғары закон булды.

Ябай хоҡуғының тағы бер документ – Кабары. Ул Имерн дәүләтенең башлығы һүҙҙәре.

XIX быуатта Африкала европа колониялар төҙөлә башлай. Колониаль хоҡуҡ тергеҙеү бара.Француз Африкала (Алжир, Марокко) – француз хоҡуҡ, британ Африкала (Көньяҡ Африка Республикаһы, Нигерия) – дөйөм хоҡуҡ, португал Африкала (Ангола, Мозамбик) – португал хоҡуҡ, бельгия Африкала (Конго)-бельгия хоҡуғы таралыш тапҡан. Колониаль власының ябай африка хоҡуғына бер талап булды: ул колониаль власт хоҡуғына ҡаршы булырға тейеш түгел. Шулай булғас ябай африка хоҡуғы ҡулланыыу дауам ителде, ләкин сикләнгән булды (1874 йылдағы ордонанс буйынса Гана өсөн). 1867 йылда Көнбайыш Африка Апелляция суды, 1902 йылда Көнсығыш Африка Апелляция суды британ властар менән төҙөлә. Хәҙерге ваҡытта Африка хоҡуғы биҡ идеологияға буйһона. Традиционализм тенденцияғы бар (Сенегалда, Ганала 1960 йылда ябай африка хоҡуғы реабилитацияланған).

1963 йылда Танганьикала ябай хоҡуғы кодификацияллана.

Мосолман[үҙгәртергә | Вики-тексты үҙгәртергә]

Мәзһәб(ғәр. مذهب‎)(ғәрәпсәнән тәржемә: юл, йүнәлеш)- мосолмандарҙа хоҡуҡ системаһы йәки ағым. Хәҙер мосолмандарҙа дөйөм танылған дүрт мәзһәб бар. Улар - хәнәфи, малики, шафиғи, хәнбәли мәзһәбтәре. Был мәзһәбтәрҙе башлап ебәргән Әбү Хәнифә, Малик бине Әнәс, Шафиғи һәм Ибн Хәнбәл мөжәһиттәр, йәғни, мосолман фикхын аңлатыуҙа иң абруйлы, дәрәжәлн кешеләр булараҡ танылғандар. Мәзһәбтәр бер-береһенән фикхты аңлатыу һәм йолааларҙы ни рәүешле үтәү мәсьәләләрендә генә айырылалар. Ул мәзһәбтәр барыһы ла тигеҙ хоҡуҡлы һанала. Һәр мосолман үҙе теләгән мәзһәбтә була ала.

Ислам мәзһәбтәренең таралышы

Хоҡуҡ билдәләре[үҙгәртергә | Вики-тексты үҙгәртергә]

  • Кешелерәр араһында мөнәсәбәттәрҙе көйләү
  • Дөйөмлөк
  • Бөтәһенә лә мотлаҡ булыу
  • Дәүләт менән ҡуйыла
  • Аныҡлыҡ, билдәлелек
  • Система

Хоҡуҡ компаративистикаһы[үҙгәртергә | Вики-тексты үҙгәртергә]

Хоҡуҡ компаративистикаһы – төрлө илдәрҙен закондарҙы һәм хоҡуҡты сағыштырыу фән. Хишматулла Бехруз буйынса 3 ботаҡтарға бүленә: методологик яғы (компаративистиканың ысулдары, уның шәхси һәм дөйөм ысулдары менән бәйләнеү, уның әғәмиәте), теоретик яғы (уның маҡсаттары, механизмы), прагматик яғы (кәңәштәр биреү). Сағыштырыу төрҙәре:

  • Диахронн Сағыштырыу – үткән заманда булған хоҡуҡ системаларҙы сағыштырыу
  • Синхронн сағыштырыу. Хәҙерге ваҡытта булған хоҡуҡ системаларҙы сағыштырыу. Уларҙен берҙәмлеккә тенденцияһын ҡарау.
  • Бинар сағыштырыу. Паралель үсешкән хоҡуҡ системаларҙы сағыштырыу. Мәҫәлән япон һәм АҠШ хоҡуҡ системаһы.
  • Асинхронн сағыштырыу. Дөйөм характеристикалар менән оҡшаш булмаған хоҡуҡ системаларҙы сағыштырыу .

Компаративистиканың гносеология, онтология, интегратив маҡсаттары бар.

Компаративистика тарихы:

1829-1853 Германияла «Сит илдәрҙә хоҡуҡ журналы сығарыла»

1831 – Париж университетта компаративистика кафедраһы асыла

1843 – Г. Безелер герман һәм рим хоҡуҡты «Халыҡ хоҡуғы һәм юристар хоҡуғы» китапта сағыштыра.

Хоҡуҡтын философияһы[үҙгәртергә | Вики-тексты үҙгәртергә]

Хоҡуҡтын философияһы - фәлсәфә һәм юриспруденция бүлеге. Хоҡуҡтын мәғәнәһен тикшереү, хоҡуҡтын тормошта ролен аңлау. Хоҡуҡтын философияһы бүленә:

Хоҡуҡ доктринаһы[үҙгәртергә | Вики-тексты үҙгәртергә]

Хоҡуҡ доктринаһы (лат. doctrina — «белем, фән»[1]) —закондар йыйылмаһында булмаған йенәйәттәр, хәлдәр асыҡлаған ваҡытта дәғүәне юҡҡа сығарыу өсөн күренекле ғалимдар эштәрен ҡулланныу практикаһы. Хоҡуҡ доктринаһы – англо-сакс хоҡуҡ ғәйләһенең закон сығанаһы. Мосолман илдәрҙә доктринаның айырым статусы бар. Был Ҡорәндә һәм суннала үҙенә ҡаршы пункттар менән бәйле. Хоҡуҡ доктринаһы Сәғүд Ғәрәбстанда, Оманда закон сығанаһы. Мысырҙа, Төркиәлә, Марокко илдәрҙә доктрина закондар йыйылмаһында булмаған йенәйәттәр, хәлдәр асыҡлаған ваҡытта ҡулланыла.

Хоҡуҡты өйрәнеү ысулдары[үҙгәртергә | Вики-тексты үҙгәртергә]

Ысул Нимә, нисек өйрәнелә (тикшеренеү объекты) Результат
Формаль-догма ысулы Норма, текст, юридик техника нормалар сифаты, законды яҡшырайтыу буйынса тәкдим индереү
социология ысулы суд производствоһы, нормалар йәмғиәттә эшләү сифаты,уның реализация закондын реализациялау уәм тормошҡа ашырыу буйынса тәкдим индереү
тарихи ысулы хәҙерге һәм үткән менән сағыштырыу закондын реализациялау уәм тормошҡа ашырыу буйынса тәкдим индереү
ғәзәти ысул закондын идеяһы норманы ғәзәти яҡтан буйынса яҡшыртыу
психологик ысул хоҡуҡи аң, хоҡуҡтарҙы аңлау

Хоҡуҡ процедураһы[үҙгәртергә | Вики-тексты үҙгәртергә]

Аппеляция[үҙгәртергә | Вики-тексты үҙгәртергә]

Кассация[үҙгәртергә | Вики-тексты үҙгәртергә]

Кассация эше, кассация (лат. cassatio — «юҡҡа сығарыу»; урыҫ. Кассационное производство ) — юғары торған судтар менән законлы көскә инғән приговорҙарҙы тикшереү хоҡуҡ өлкәһендә процесс эше.

Рәсәйҙә енәйәт-процесс, граждан-процесс һәм арбитра-процесс менән көйләнә.

Кассациялар РФ субъектының енәйәт эштәр буйынса суд коллегияһы, РФ Юғары судының енәйәт эштәр буйынса суд коллегияһы йәки РФ Юғары судының кассация коллегияһы менән тыңлана.

Хәҙерге кассация Францияла тыуа. 1667 йылдағы ордонанс буйынса кассация – Эдикттарҙы һәм ордонанстарҙы боҙған ҡарарҙарҙы ғәмәлләштермәү (юҡҡа сығарыу).

Надзор[үҙгәртергә | Вики-тексты үҙгәртергә]

Кеше хоҡуҡтары буйынса Европа Суды[үҙгәртергә | Вики-тексты үҙгәртергә]

Кеше хоҡуҡтары буйынса Европа Судҡа үҙәк инеү

Кеше хоҡуҡтары буйынса Европа Суды ингл. European Court of Human Rights, франц. Cour européenne des droits de l’homme) — халыҡ-ара суд органы. Уның юрисдикция Кеше хоҡуҡтарҙы яҡлау Конвенцияһы ратификацияланған дәүләттәре (1998 йылдан шул иҫәптә Рәсәй).

1953 йылдын 3 сентябрендә Кеше хоҡуҡтарҙы яҡлау Конвенцияһы ҡабул ителә.

Кеше хоҡуҡтарҙы яҡлау Конвенцияһы буйынса 3 орган булды: Кеше хоҡуҡтары буйынса Европа Комиссияһы, Кеше хоҡуҡтары буйынса Европа Суды, Европа Советының Министрҙар Советы.

1998 йылдын 1 ноябрендән Кеше хоҡуҡтары буйынса Европа Комиссияһы һәм Кеше хоҡуҡтары буйынса Европа Суды бер органға берләштерелде. Уның исеме Кеше хоҡуҡтары буйынса Европа Суды. Штаб-фатир — Кеше хоҡуҡтары Һарайы, Страсбург, (Франция), Европа Советы урынлашҡан ҡала.

Рәсәй хоҡуҡ системаһы[үҙгәртергә | Вики-тексты үҙгәртергә]

Суд власы[үҙгәртергә | Вики-тексты үҙгәртергә]

Рәсәй Федерацияһының Юғары судыРәсәй Федерацияһының суд системаһының дөйөм юрисдикция, юғары инстанция суды.

Судъялар Рәсәй Президенты тәкдиме аша Рәсәй Федерацияһы Федераль Йыйылышының Федерация Советы менән ҡуйыла.

Төп документтар — Рәсәй Конституцияһы, «Суд власы» 7-се бүлеге; «О судах общей юрисдикции в Российской Федерации» Законы.

Судьяларҙын юғары квалификация коллегияһы[үҙгәртергә | Вики-тексты үҙгәртергә]

Суд экспертизаһы[үҙгәртергә | Вики-тексты үҙгәртергә]

Суд экспертизаһы — судья, прокурор һәм башҡа тәүтикшереү алыусының һорауҙарға яуап итеү өсөн ойошторлған эксперт менән тикшереүнеүҙәр үткәреү һәм һөҙөмтә яһау процессы. Суд экспертизаның төп маҡсаты техника, фән, сәнғәт, медицина һәм башҡа өлкәләрҙә өҫтәмә белем талап иткән һорауҙарға яуап табыу.

Суд экспертизаның 12 класстары[үҙгәртергә | Вики-тексты үҙгәртергә]

  1. Криминалистик/ авторлыҡ, баллистик, айырма, портрет, документтарҙын техник-криминал экспертизаһы, ҡорал экспертизаһы, трасология; видеофонограф (видеофоноскоп, видеоаудиояҫмалар экспертизаһы), взрывотехник, фототехник; буяу, нефтехимия, полимер, косметик һәм башҡа объекттар экспертизаһы
  2. Суд-медицина, Суд-психиатрия һәм психофизиологик мәйетте тикшереү һәм башҡа
  3. Суд инженер-техник. янғын-техник, төҙөлөш-техник, электротехник, компьютер-техник, информатика һәм башҡа
  4. Суд инженер-транспорт автотехник, авиация-техник, тимер юл һәм башҡа
  5. Суд инженер-технологик. технологик һәм тауар белеү
  6. Суд иҡтисад бухгалтер, финан, инженер-иҡтисад.
  7. Суд-биологикботаника, зоология, микробиология, энтомология, ихтиология, орнитология, еҫтәр экспертизаһы
  8. Суд-тупраҡминералогия һәм тупраҡ.
  9. Суд ауыл хужалығы
  10. Суд-экологик
  11. Аҙыҡ-түлек экспертизаһы
  12. Сәнғәт экспертизаһы

Шулай уҡ тәүге һәм ҡабатлап барһған экспертизалар бар.

Төшөнсәләр[үҙгәртергә | Вики-тексты үҙгәртергә]

Нотариат[үҙгәртергә | Вики-тексты үҙгәртергә]

Нотариат (лат. Notarius — секретарь) — юридик көсө булған эшмәкәрлек аша граждандарҙың хоҡуҡтарын һәм законлы мәнфәғәттәрен тәьмин итергә тейешле органдар системаһы.

БР ҙа нотариаль эшмәкәрлек “Рәсәй Федерацияһының нотариат тураһындағы ҡануниәте нигеҙҙәре”нә (1993) һәм “Нотариат тураһында” БР законына (1993) ярашлы тормошҡа ашырыла. Республикала нотариаль хеҙмәттәрҙе шәхси нотариаль контораларҙың 198 нотариусы (2013) күрһәтә. Уларҙың эшмәкәрлеген БР Нотариаль палатаһы контролдә тота (1995 й. алып). Нотариустар килешеүҙәрҙең дөрөҫлөгөн раҫлай; мираҫҡа хоҡуҡ тураһында таныҡлыҡ бирә һәм мираҫ ителгән мөлкәтте һаҡлау сараларын күрә; ир м н ҡатындың уртаҡ мөлкәтендәге өлөшкә милек хоҡуғы т да таныҡлыҡ бирә; мөлкәтте тартып алыуға тыйыу һала йәки юҡҡа сығара; ҡултамғаның ысынлығын, күсермәләрҙең, өҙөмтәләрҙең, тәржемәләрҙең дөрөҫлөгөн раҫлай һ.б.

Башҡортостанда Н. институты Нотариаль положение (1866) б са округ судтарында ойошторолған, был Положениеға ярашлы, нотариаль эшмәкәрлекте нотариаль конторалар алып барған; 1919 й. башлап Өфө губерна юстиция бүлеге һәм өйәҙ юстиция бюролары ҡарамағында нотариаль өҫтәлдәр эшләгән. 1921 й. Стәрлетамаҡ ҡ. — АСБР Юстиция ХК эргәһендә, Өфө, Бөрө, Мәләүез ҡҡ. АСБР Кантон юстиция бюроһы эргәһендә нотариаль өҫтәлдәр асыла. 1922 й. РСФСР дәүләт Н. һәм БАССР халыҡ Н. т да положениелар, 1926 й. — “Дәүләт нотариатын ойоштороуҙың төп принциптары тураһында” СССР ҮБК һәм ХКС ҡарары, 1973 й. “Дәүләт нотариаты тураһында” СССР законы һәм БАССР ҙа шундай уҡ норматив акттар ҡабул ителә.

  1. doctrina // Латинско-русский словарь