Хоҡуҡ

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Унда күсергә: төп йүнәлештәр, эҙләү
Фемида — ғәҙел хөкөмден грек тәңрәһе.

Хоҡуҡ — Йәмғиәт төҙөлөшөн, тормошон һәм эшмәкәрлеген билдәләүсе ижтимағи тәртип ҡағиҙәләре. Хоҡуҡтын конкрет ысынбарлығы, билдәләмәһе ғалимдын субъектив аңлауҙан килә. Ләкин төрлө юридик мәктәптәрҙен мәғәнәләре, дөйөм булып, хоҡуҡ буйынса тулығынса мәғлүмәт бирә ала. Хоҡуҡ мәғәнәғен, билдәләмәһен аңлау өсөн ҙур роль плюрализмда тора.

Бер-нисә билдәләмәләрҙә хоҡуҡ хоҡуҡтын системаһына оҡшаш (объектив хоҡуҡ йәки закон, ҡануниәт). Бында хоҡуҡ хоҡуҡтын системаһы һымаҡ хоҡуҡтын сығанаҡтарҙа таныла, уның йөкмәткеһе — Хоҡуҡ нормаһы.

Бер-нисә билдәләмәләрҙә хоҡуҡ — хоҡуҡ системаһы. Бында хоҡуҡтарҙы аңлау, хоҡуҡ мәҙәниәте, хоҡуҡты тормошҡа ашырыу ҡушымта билдәләмәләр индерелә.

Хоҡуҡ нормаһы[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]

Хоҡуҡ нормаһы (урыҫ. норма права) — дәүләт менән танылған һәм ҡуйылған бөтәләрғә лә мотлаҡ булған ҡағиҙә.

Билдәләр[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]

  1. Кешелерәр араһында мөнәсәбәттәр көйләү
  2. Дөйөмлөк
  3. Бөтәләрғә лә мотлаҡ
  4. Дәүләт менән ҡуйыла
  5. Аныҡлыҡ, билдәлелек
  6. Система

Хоҡуҡ нормаһы ҡоролошо[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]

Гипотеза[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]

Диспозиция[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]

ДиспозицияЕнәйәттен билдәһен күрғәткән, енәйәт-хоҡуҡ нормаһы элементы.

Диспозиция була:

  1. Ябай. Енәйәттен тик исемен ғенә эйтә. Мәҫәлән: урлау, үлтереү.
  2. Һүрәтләү диспозиция. Енәйәттен шарттарҙы, тулығынса мәғлүмәт бирә.
  3. Һылтанма. Башҡа законға йәки статъяға ебәрә.
  4. Бланкет. Тулығынса мәғлүмәт ҡарау өсөн өҫтәмә закон ҡарарға кәрәк.

Санкция[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]

Са́нкция (лат. sanctio — ҡаты, ҡәтғи ҡарар) — тәртипте боҙған субъектка насар эҙемтәһе килтерғән хоҡуҡ нормаһының элементы.

Санкциялар төрҙәре:

  1. Шарттар билдәләнғән санкция — юғары һәм түбән предел менән конкрет язаны биргән санкция (урыҫ.  Относительно определённая)
  2. Альтернатив санкция — енәйәтсеғә язаны һайлау һоҡуғын биргән санкция. Мәҫәлән: штраф йәки иректән мәхрүм итеү
  3. Абсолют билдәле санкция — конкрет бер ғенә язаны биргән санкция (урыҫ. Абсолютно определённая)
  4. урыҫ. Отсылочная
  5. урыҫ. Кумулятивная
  6. урыҫ. Абсолютно неопределённая

Хоҡуҡ тыуыу теориялары[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]

Фома Аквинлы – теология мәктәбе вәкиле

Хоҡуҡ ғәйләләре[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]

Хоҡуҡ ғәйләләре картаһы

Дөйөм хоҡуғы[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]

Англо-сакс хоҡуҡ системаһы (дөйөм хоҡуғы системаһы) прецедентта нигеҙләнә. Система рим хоҡуҡтан әҙ алды, ләкин уны менән биҡ оҡшаш. Рим һәм англо-сакс юристар киң күләмдәге һөҙөмтәләрҙән ҡасырға тырышалар. Уларҙын төп ысул – актив казуистикаһы. Шулай уҡ дөйөм хоҡуҡ системаһы канон хоҡуҡтан да күп алды. Хоҡуҡ бер-нисә этаптарҙа төҙөлә. Беренсе этап Англияны Норманд Яулап алыуы (ингл. Norman conquest of England) менән бәйле. 1066 йылда Вильгельм I Яулап алыусы Англияға инә һәм үҙәкләштереү процесстарға юл аса. Үҙәкләштереү – хоҡуҡ төҙөлөү өсөн үтә кәрәкле шарт. Дөйөм хоҡуғы Король судтар менән төҙөлә. XIII быуаттан статут хоҡуғы ролә зурая. XIV —XIX быуаттарҙа ғәҙҙәлек хоҡуғы (лорд-канцлер суды) тыуа.

Англияла 1873 йылға тиклем суд процесста дуализм булды. Король судтар менән лорд-канцлер суды эшләне.

Роман-герман (континеталь)[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]

Бер авторҙар буйынса роман-герман хоҡуғы XII—XIII быуаттарҙа, Ренесса́нс ваҡытында тыуҙы. Сөнки ошо ваҡытта университеттарҙа хоҡуҡты өйрәнерғә башланылар (Рене Давид). Башҡа авторҙар буйынса роман-герман хоҡуғы 1804 йылда Наполеон Кодексы баҫтырыу менән тыуа (С. С. Алексеев). Роман-герман хоҡуғы рим хоҡуғында нигеҙленә. Кодификацияланған Юстиниан Кодексы (529 йыл) уның нигеҙе.

Йола[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]

Таҙа төрҙә хәҙерге ваҡытта ҡулланылмай. Ҡушма төрҙә Көньяҡ Африка Республикаһында һәм башҡа илдәрҙә ҡулланыла. Дәүләт органдары (мәҫәлән суд) ырыу ҡоролтайының ҡарарҙы тыңлай.

1240 йылда копт яҙыусы А. Фазаил Фетха Негаст африка ябай хоҡуғының уникаль документты яҙа. Ошо документ 1563-1931 Эфиопияның иң бғары закон булды.

Ябай хоҡуғының тағы бер документ – Кабары. Ул Имерн дәүләтенең башлығы һүҙҙәре.

XIX быуатта Африкала европа колониялар төҙөлә башлай. Колониаль хоҡуҡ тергеҙеү бара.Француз Африкала (Алжир, Марокко) – француз хоҡуҡ, британ Африкала (Көньяҡ Африка Республикаһы, Нигерия) – дөйөм хоҡуҡ, португал Африкала (Ангола, Мозамбик) – португал хоҡуҡ, бельгия Африкала (Конго)-бельгия хоҡуғы таралыш тапҡан. Колониаль власының ябай африка хоҡуғына бер талап булды: ул колониаль власт хоҡуғына ҡаршы булырға тейеш түгел. Шулай булғас ябай африка хоҡуғы ҡулланыыу дауам ителде, ләкин сикләнгән булды (1874 йылдағы ордонанс буйынса Гана өсөн). 1867 йылда Көнбайыш Африка Апелляция суды, 1902 йылда Көнсығыш Африка Апелляция суды британ властар менән төҙөлә. Хәҙерге ваҡытта Африка хоҡуғы биҡ идеологияға буйһона. Традиционализм тенденцияғы бар (Сенегалда, Ганала 1960 йылда ябай африка хоҡуғы реабилитацияланған).

1963 йылда Танганьикала ябай хоҡуғы кодификацияллана.

Мосолман[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]

Мәзһәб(ғәр. مذهب‎)(ғәрәпсәнән тәржемә: юл, йүнәлеш)- мосолмандарҙа хоҡуҡ системаһы йәки ағым. Хәҙер мосолмандарҙа дөйөм танылған дүрт мәзһәб бар. Улар - хәнәфи, малики, шафиғи, хәнбәли мәзһәбтәре. Был мәзһәбтәрҙе башлап ебәргән Әбү Хәнифә, Малик бине Әнәс, Шафиғи һәм Ибн Хәнбәл мөжәһиттәр, йәғни, мосолман фикхын аңлатыуҙа иң абруйлы, дәрәжәлн кешеләр булараҡ танылғандар. Мәзһәбтәр бер-береһенән фикхты аңлатыу һәм йолааларҙы ни рәүешле үтәү мәсьәләләрендә генә айырылалар. Ул мәзһәбтәр барыһы ла тигеҙ хоҡуҡлы һанала. Һәр мосолман үҙе теләгән мәзһәбтә була ала.

Ислам мәзһәбтәренең таралышы

Хоҡуҡ билдәләре[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]

  • Кешелерәр араһында мөнәсәбәттәрҙе көйләү
  • Дөйөмлөк
  • Бөтәһенә лә мотлаҡ булыу
  • Дәүләт менән ҡуйыла
  • Аныҡлыҡ, билдәлелек
  • Система

Хоҡуҡ компаративистикаһы[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]

Хоҡуҡ компаративистикаһы – төрлө илдәрҙен закондарҙы һәм хоҡуҡты сағыштырыу фән. Хишматулла Бехруз буйынса 3 ботаҡтарға бүленә: методологик яғы (компаративистиканың ысулдары, уның шәхси һәм дөйөм ысулдары менән бәйләнеү, уның әғәмиәте), теоретик яғы (уның маҡсаттары, механизмы), прагматик яғы (кәңәштәр биреү). Сағыштырыу төрҙәре:

  • Диахронн Сағыштырыу – үткән заманда булған хоҡуҡ системаларҙы сағыштырыу
  • Синхронн сағыштырыу. Хәҙерге ваҡытта булған хоҡуҡ системаларҙы сағыштырыу. Уларҙен берҙәмлеккә тенденцияһын ҡарау.
  • Бинар сағыштырыу. Паралель үсешкән хоҡуҡ системаларҙы сағыштырыу. Мәҫәлән япон һәм АҠШ хоҡуҡ системаһы.
  • Асинхронн сағыштырыу. Дөйөм характеристикалар менән оҡшаш булмаған хоҡуҡ системаларҙы сағыштырыу .

Компаративистиканың гносеология, онтология, интегратив маҡсаттары бар.

Компаративистика тарихы:

1829-1853 Германияла «Сит илдәрҙә хоҡуҡ журналы сығарыла»

1831 – Париж университетта компаративистика кафедраһы асыла

1843 – Г. Безелер герман һәм рим хоҡуҡты «Халыҡ хоҡуғы һәм юристар хоҡуғы» китапта сағыштыра.

Хоҡуҡтын философияһы[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]

Хоҡуҡтын философияһы - фәлсәфә һәм юриспруденция бүлеге. Хоҡуҡтын мәғәнәһен тикшереү, хоҡуҡтын тормошта ролен аңлау. Хоҡуҡтын философияһы бүленә:

Хоҡуҡ доктринаһы[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]

Хоҡуҡ доктринаһы (лат. doctrina — «белем, фән»[1]) —закондар йыйылмаһында булмаған йенәйәттәр, хәлдәр асыҡлаған ваҡытта дәғүәне юҡҡа сығарыу өсөн күренекле ғалимдар эштәрен ҡулланныу практикаһы. Хоҡуҡ доктринаһы – англо-сакс хоҡуҡ ғәйләһенең закон сығанаһы. Мосолман илдәрҙә доктринаның айырым статусы бар. Был Ҡорәндә һәм суннала үҙенә ҡаршы пункттар менән бәйле. Хоҡуҡ доктринаһы Сәғүд Ғәрәбстанда, Оманда закон сығанаһы. Мысырҙа, Төркиәлә, Марокко илдәрҙә доктрина закондар йыйылмаһында булмаған йенәйәттәр, хәлдәр асыҡлаған ваҡытта ҡулланыла.

Хоҡуҡты өйрәнеү ысулдары[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]

Ысул Нимә, нисек өйрәнелә (тикшеренеү объекты) Результат
Формаль-догма ысулы Норма, текст, юридик техника нормалар сифаты, законды яҡшырайтыу буйынса тәкдим индереү
социология ысулы суд производствоһы, нормалар йәмғиәттә эшләү сифаты,уның реализация закондын реализациялау уәм тормошҡа ашырыу буйынса тәкдим индереү
тарихи ысулы хәҙерге һәм үткән менән сағыштырыу закондын реализациялау уәм тормошҡа ашырыу буйынса тәкдим индереү
ғәзәти ысул закондын идеяһы норманы ғәзәти яҡтан буйынса яҡшыртыу
психологик ысул хоҡуҡи аң, хоҡуҡтарҙы аңлау

Рәсәй хоҡуҡ системаһы[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]

Суд власы[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]

Рәсәй Федерацияһының Юғары судыРәсәй Федерацияһының суд системаһының дөйөм юрисдикция, юғары инстанция суды.

Судъялар Рәсәй Президенты тәкдиме аша Рәсәй Федерацияһы Федераль Йыйылышының Федерация Советы менән ҡуйыла.

Төп документтар — Рәсәй Конституцияһы, «Суд власы» 7-се бүлеге; «О судах общей юрисдикции в Российской Федерации» Законы.

Төшөнсәләр[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]

  • doctrina // Латинско-русский словарь