Эволюция

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Унда күсергә: төп йүнәлештәр, эҙләү
Филогенетика ағасы, гендар буйынса тикшереү нигеҙендә төҙөлгән рРНК, барлыҡ өс домендың: бактериялар, архейҙар, эукариоттарҙың уртаҡ сығышын күрһәтә

Биологик эволю́ция (лат. evolutio — «таралыу») —генетик состав үҙәреүе популяция, адаптация, төр үҙгәреү һәм үлеү, экосистема һәм биосфераформалашыуы һөҙөмтәһендә тере тәбиғәттә тәбиғи үҫеш процесы.

Эволюцион процестарҙың нигеҙендә ятҡан механизмдарҙы аңлатҡан бер нисә эволюцион теория бар. Әлеге ваҡытта иң дөйөм ҡабул ителгәне булып классик дарвинизм һәм популяцион генетика синтезы булған эволюцияның синтетик теорияһы (СТЭ) тора[1]. СТЭ эволюция материалының (генетик мутация) эволюция механизмы (тәбиғи һайлау) менән бәйләнешен аңлатыу мөмкинлеген бирә. СТЭ сиктәрендә эволюция гендарҙың ваҡыт ағымында организмдар популяцияһында бер быуындың тормош оҙонлоғон үтеп китеүсе аллель йышлығы үҙгәреүе процессы булараҡ билдәләнелә[2].

Чарлз Дарвин беренселәрҙән булып тәбиғи һайлау юлы аша эволюция теорияһын формалаштырған. Эволюция путём тәбиғи һайлау аша эволюция — популяциялар тураһында өс дәлилгә нигеҙләнгән процесс:

  1. йәшәгәнгә ҡарағанда күберәк вариҫтар тыуа;
  2. төрлө организмдарҙың сифаттары төрлө, был йәшәү һәм тоҡом ҡалдырыу ихтималлығында айырмаларға килтерә;
  3. был сифаттар нәҫелдән күсә. Был шарттар төр араһындағы дәғүәселеккә һәм мөхиткә бик аҙ яраҡлашҡан төрҙәрҙең һайланма элиминацияһына килтерә. Был артабанғы быуында ошо мөхиттә йәшәү һәм үрсеү мөмкинлегенә эйә сифаттары булған төрҙәр өлөшөнөң артыуына килтерә. Тәбиғи һайлау — адаптацияның берҙән-бер билдәле сәбәбе, әммә эволюцияның берҙән-бер сәбәбе түгел. Адаптив булмаған сәбәптәргә гендар дрейфы, гендар ағымы һәм мутация инә.

Йәмғиәттә бер төрлө генә ҡабул ителеүгә ҡарамаҫтан, эволюция, тәбиғи процесс булараҡ, ныҡлы раҫланған фәнни дәлил булып тора, бик күп эволюция раҫлауҙарға эйә һәм фәнни даирәләрҙә шик тыуҙырмай[3]. Шул уҡ ваҡытта эволюцияның механизмдарын аңлатыусы теорияның айырым аспекттары фәнни бәхәс предметы булып тора. Эволюцион биологиялағы асыштар биологияның традицион өлкәһенә генә түгел, икенсе академик дисциплиналарға, мәҫәлән, антропология, психологияға йоғонто яһай. Эволюция тураһындағы күҙаллауҙар ауыл хужалығы, тирә-яҡ мөхитте һаҡлауҙың заманса концепцияларының, медицинала, биотехнологияла һәм башҡа кеше эшмәкәрлегенең социаль әһәмиәтле өлкәләрендә киң ҡулланыла[4].

Эволюция тураһындағы күҙаллауҙао үҫеше тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Инеш[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Шулай уҡ ҡарағыҙ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  1. Kutschera U, Niklas KJ The modern theory of biological evolution: an expanded synthesis (инг.) // Naturwissenschaften. — 2004. — Т. 91. — № 6. — С. 255-276.
  2. Futuyma, 2005, с. 2
  3. National Academy of Science Institute of Medicine. Science, Evolution, and Creationism — National Academy Press, 2008. — ISBN 0309105862.
  4. Futuyma, Douglas. Evolution, Science, and Society: Evolutionary Biology and the National Research Agenda — Office of University Publications, Rutgers, The State University of New Jersey, 1999. — P. 46.