Ҡан

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Перейти к навигации Перейти к поиску
Ҡан
Рәсем
Ҡайҙа өйрәнелә Гематология
Продуцируется костный мозг[d]
Код по Foundational Model of Anatomy 9670[1]
Код NCI Thesaurus C12434
Commons-logo.svg Ҡан Викимилектә

Ҡан — күҙәнәктәрҙе туҡландырып, ҡан тамырҙары буйлап йөрөгән шыйыҡ эске среда. Тоташтырғыс туҡымаларҙың бер төрө.

Ҡан — организмдың тоташтырғыс туҡымаһы төрҙәренең береһе булып тора. Уның төп өлөшөн шыйыҡ хәлдәге күҙәнәк-ара матдә — плазма тәшкил итә.

Плазмала ҡан күҙәнәктәре (ҡан тәнсәләре) — эритроциттар, лейкоциттар һәм ҡан пластинкалары — тромбоциттар була.

Умыртҡалыларҙың ҡаны ҡыҙыл төҫтә. Төҫө эритроциттаҙағы кислородты бәйләүсе гемоглобинға бәйле. Кешенең кислородҡа байыған ҡаны (артериаль ҡан) асыҡ ҡыҙыл төҫтә, ә кислородһыҙ ҡан (веноз) ҡарағусҡыл ҡыҙыл төҫтә була.

Йомшаҡ тәнлеләр (моллюскылар) һәм быуынтығаяҡлыларҙың ҡаны (дөрөҫөрәге, гемолимфа) гемоцианинға бәйле зәңгәр төҫтә була.

Дөйөм алғанда, ирҙәрҙең ҡаны уртаса 5,2 л, ҡатын-ҡыҙҙарҙыҡы — 3,9 л, яңы тыуғандарҙыҡы — 200—350 мл тирәһе тәшкил итә.

Организмда булған ҡан миҡдары  тән массаһының— 6—8 % -ын тәшкил итә.

Ҡан яһаусы ағзалар булып һөйәктең ҡыҙыл кимек матдәһе, тимус, лимфатик төйөндәр һәм талаҡ тора.

Биологиның ҡанды өйрәнеүсе бүлеге гематология тип атала.

Составы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Ҡан күҙәнәктәргә туҡлыклы матдәләр, кислород килтерә, метаболизм ҡалдыҡтарын сығара. Тән температураһын бер кимәлдә тоторға ярҙам итә, инфекциялар менән көрәшә һәм зарарланған ҡан тамырҙарын таҙарта. Ҡан плазманан, эритроцит, лейкоцит һәм тромбоциттарҙан тора.

Йөрәктең ритмик ҡыҫҡарыуы нәтижәһендә ҡан әйләнеше булдырыла. Ҡан система буйлап ҡан тамырҙары буйынса хәрәкәт итә. Гистобиологик барьер булыу сәбәпле ҡан башҡа тән туҡымалары менән тәьҫир итешмәй.

  1. Лейкоциттар — төҫһөҙ күҙәнәнәктәр. Улар организмға килеп ингән сит өлөшсәләрҙе эләктереп ала һәм үҙләштереп һаҡлау функцияһын башҡара.
  2. Эритроциттарҙа гемоглобин тигән махсус матдә була. Ул кислородты еңел генә үҙенә ҡушырға һәм бирергә һәләтле.
  3. Бынан тыш ҡанда лейкоциттар һәм эритроциттарҙан тыш, ҡан пластинкалары — тромбоциттар була. Улар ҡан системаһы йәрәхәтләнгәндә һәм ҡан аҡҡанда ҡандың ойошоуын тәьмин итәләр.

Умыртҡалы йылы ҡанлы хайуандарҙың ҡаны тән температураһын көйләүгә булышлыҡ итә.

Һыуҙа йәшәүсе балдаҡлы селәүсендәр һәм моллюскыларҙың ҡаны составы буйынса диңгеҙ һыуына яҡын. Унда лейкоциттар һәм эритроциттар аҙ. Ҡоро ерҙә йәшәгән хайуандарҙың ҡанында был күҙәнәктәр һаны арта.

Wikibooks-logo-ba.svg Викидәреслектә

Ҡанды шыйығайтыу тураһында бар

Кеше ҡанының һанлата күрһәткестәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Составы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • Аҡһымдар — 7—8 % ( плазмала):
    • сывороткалағы альбумин — 4 %,
    • сывороткалағы глобулин — 2,8 %,
    • фибриноген — 0,4 %;
  • Минераль тоҙҙар — 0,9—0,95 %;
  • Глюкоза — 3,6—5,55 ммоль/л ( ас ҡорһаҡҡа веноз ҡан плазмаһы , IDF, 2011).
  • Гемоглобин:
    • ирҙәрҙә— 7,7—8,1 ммоль/л 78—82 берәмек Сали буйынса,
    • ҡатын-ҡыҙҙарҙа — 7,0—7,4 ммоль/л 70—75 бер. Сали буйынса;
  • 1 мм³ ҡанда эритроциттар һаны :
    • ирҙәрҙә — 4 500 000—5 000 000,
    • ҡатын-ҡыҙҙарҙа — 4 000 000—4 500 000;
  • 1 мм³ ҡанда тромбоциттар микдары — 180000—320000 тирәһе;
  • 1 мм³ ҡанда лейкоциттар һаны — 6000—9000 тирәһе;
    • сегмент ядролылар — 50—70 %,
    • лимфоциттар — 20—40 %,
    • моноциттар— 2—10 %,
    • таяҡса ядролылар — 1—5 %,
    • эозинофилдар — 2—4 %,
    • базофилдар — 0—1 %,
    • метамиелоциттар — 0—1 %.

Күрһәткестәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • Плазманың осмотик баҫымы — около 7,5 атм;
  • Плазманың онкотик баҫымы — 25—30 мм рт. ст.;
  • Ҡандың тығыҙлығы — 1,050—1,060 г/см³;
  • Эритроциттарҙың ултырыу тиҙлеге:
    • ирҙәрҙә — 1—10 мм/ч,
    • ҡатындарҙа — 2—15

Ҡан башҡарған функциялар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • Туҡландырыу (трофик) функция— күҙәнәктәргә туҡлыҡлы матдәләр менән тәьмин итеү.
  • Транспорт функцияһы — газдар, туҡлыҡлы матдәләр һәм метоболизм процессы продукттарын күсерә.
  • Тән температураһын көйләү функцияһы — йылытыу ағзаларынан (бауыр, мускулдар) йылылыҡты таратыу һәм тән температураһын тотороҡло һаҡлау.
  • Һаҡлау функцияһы — ҡандың ойошоноусанлығы, ауырыу тыуҙырыусы микроорганизмдарҙы юҡ итеү,(лейкоциттар ярҙамында), иммун системаһын булдырыу .
  • Гумораль функцияһы — ҡандағы химик матдәләр аша тереклек процестарын көйләү.
  • Организм функцияларын көйләү — ҡан аша гормондар күсә һәм тереклек процестарын көйләүҙә ҡатнаша.
  • Организмдың эске тотороҡлолоғын һаҡлау, йәғни гомеостазды тейешле кимәлдә тотоу.
  • Foundational Model of Anatomy