Ҡан

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Унда күсергә: төп йүнәлештәр, эҙләү

Ҡан — күҙәнәктәрҙе туҡландырып, тән буйлап йөрөгән шыйыҡ туҡыма. Берләшмәле туҡымаларҙың бер төрө. Организмда булған ҡан миҡдары — 6—8 % тәндең массаһынан.

Составы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Ҡан күҙәнәктәргә туҡлыклы матдәләр, кислород килтерә, метаболизм ҡалдыҡтарын сығара. Тән температураһын бер кимәлдә тоторға ярҙам итә, инфекциялар менән көрәшә һәм зарарланған ҡан тамырҙарын таҙарта. Ҡан плазманан лейкоцит һәм эритроциттарҙан тора. Йөрәктең ритмик ҡыҫҡарыуы нәтижәһендә ҡан әйләнеше булдырыла. Ҡан система буйлап ҡан тамырҙары буйынса хәрәкәт итә. Гистобиологик барьер булыу сәбәпле ҡан башҡа тән туҡымалары менән тәьҫир итешмәй. Ҡан кеше массаһының 6,5—7 % тәшкил итә. Умыртҡалыларҙың ҡанындағы ҡыҙыл төҫтө эритроциттарҙағы гемоглобин бирә. Ҡайһы бер моллюскалар һәм быуынтыҡ аяҡлыларҙың ҡанына зәңгәр төҫтө гемоцианин бирә.

  • Лейкоциттар — төҫһөҙ күҙәнәнәктәр. Улар организмға килеп ингән сит өлөшсәләрҙе эләктереп ала һәм үҙләштереп һаҡлау функцияһын башҡара.
  • Эритроциттарҙа гемоглобин тигән махсус матдә була. Ул кислородты еңел генә үҙенә ҡушырға һәм бирергә һәләтле.
  • Бынан тыш ҡанда лейкоциттар һәм эритроциттарҙан тыш, ҡан пластинкалары — тромбоциттар була. Улар ҡан системаһы йәрәхәтләнгәндә һәм ҡан аҡҡанда ҡандың ойошоуын тәьим итәләр.

Умыртҡалы йылы ҡанлы хайуандарҙың ҡаны тән температураһын көйләүгә булышлыҡ итә. Һыуҙа йәшәүсе балдаҡлы селәүсендәр һәм моллюскыларҙың ҡаны составы буйынса диңгеҙ һыуына яҡын. Унда лейкоциттар һәм эритроциттар аҙ. Ҡоро ерҙә йәшәгән хайуандарҙың ҡанында был күҙәнәктәр һаны арта.

Ҡан башҡарған функциялар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • Транспорт функцияһы — газдар, туҡлыҡлы матдәләр һәм метоболизм процессы продукттарын күсерә.
  • Көйләү (регурятор) функцияһы — тән температураһын торороҡло һаҡлау.
  • Һаҡлау функцияһы — ҡандың ойошоноусанлығы, ауырыу тыуҙырыусы микроорганизмдарҙы юҡ итеү (лейкоциттар ярҙамында).