Кислород

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Перейти к навигации Перейти к поиску
8 АзотКислородФтор
ВодородГелийЛитийБериллийБорУглеродАзотКислородФторНеонНатрийМагнийАлюминийКремнийФосфорКөкөртХлорАргонКалийКальцийСкандийТитанВанадийХромМарганецТимерКобальтНикельБаҡырЦинкГаллийГерманийМышьякСеленБромКриптонРубидийСтронцийИттрийЦирконийНиобийМолибденТехнецийРутенийРодийПалладийКөмөшКадмийИндийОловоСурьмаТеллурИодКсенонЦезийБарийЛантанЦерийПразеодимНеодимПрометийСамарийЕвропийГадолинийТербийДиспрозийГольмийЭрбийТулийИттербийЛютецийГафнийТанталВольфрамРенийОсмийИридийПлатинаАлтынТере көмөшТаллийСвинецВисмутПолонийАстатРадонФранцийРадийАктинийТорийПротактинийУранНептунийПлутонийАмерицийКюрийБерклийКалифорнийЭйнштейнийФермийМенделевийНобелийЛоуренсийРезерфордийДубнийСиборгийБорийХассийМейтнерийДармштадтийРентгенийКоперницийНихонийФлеровийМосковийЛиверморийТеннесинОганесонЭлементтарҙың периодик системаһы
8O
Cubic.svg
Electron shell 008 Oxygen.svg
Ябай матдәнең тышҡы күренеше
еҫе, тәме булмаған
зәңгәрһыу шыйыҡлыҡ (түбән температураларҙа)
Атом үҙенсәлектәре
Исеме, символы, номеры

Кислоро́д / Oxygenium (Oxygen)(O), 8

Атом массаһы
(моляр массаһы)

15,9994 а. м. б. (г/моль)

Электрон конфигурация

[He] 2s2 2p4

Атом радиусы

60 (48) пм

Химик үҙенсәлектәре
Ковалент радиус

73 пм

Ион радиусы

132 (-2e) пм

Электроотиҫкәрелек

3,44 (Полинг шкалаһы)

Электрод потенциалы

0

Окисланыу дәрәжәһе

-2, −1, , -⅓, 0, ½, +1, +2

Ионлашыу энергияһы
(первый электрон)

1313,1 (13,61) кДж/моль (эВ)

Ябай матдәнең термодинамик үҙенсәлектәре
Тығыҙлыҡ (н. ш.)

0,00142897 г/см³

Иреү температураһы

54,8 K

Ҡайнау температураһы

90,19 K

Иреү йылылығы

0,444 кДж/моль

Парға әйләнеү йылылығы

3,4099 кДж/моль кДж/моль

Моляр йылы һыйышлығы

29,4[1] Дж/(K·моль)

Моляр күләм

14,0 см³/моль

Ябай матдәнең кристалл рәшәткәһе
Рәшәткә структураһы

моноклинная

Рәшәткә параметры

a=5,403 b=3,429 c=5,086 β=135,53 Å

Дебай температураһы

155 K

Башҡа характеристикалар
Йылы үткәреүсәнлек

(300 K) 0,027 Вт/(м·К)

O 8
15,9994
2s22p4
Кислород

Кислород — химик элементтарҙың периодик системаһындағы алтынсы төркөмдөң төп төркөмсәһендәге, икенсе периодындағы 8-се химик элемент. Символы — O (лат. Oxygenium). Кислород химик әүҙем металл булмаған элемент. Кислородтың ябай матдәһе — молекулаһы ике атомдан торған (формулаһы O2) (CAS-номеры: 7782-44-7) төҫө, еҫе, тәме булмаған газ.

Кислородтың башҡа аллотропик формалары ла бар, мәҫәлән озон — нормаль шарттарҙа үҙенә генә хас еҫле өс кислород атомынан торған зәңгәр төҫлө газ (формулаһы O3).

Асылыу тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Рәсми рәүештә кислородты 1774 йылдың 1 августында инглиз химигы Джозефом Пристли терекөмөш оксидын герметик һауытты тарҡатыу юлы менән асҡан тип иҫәпләнә (Пристли көслө линза ярҙамы менән ҡояш нурҙарые был ҡушылмаға й-нәлткән). [2][3]

Тик Пристли башта яңы ябай матдә асҡан икәнен аңламаған, ул һауаның бер өлөшөн айырып алдым тип уйлаған («флогистон айырылған һауа»). Үҙенең асышы тураһында күренекле француз химигы Антуан Лавуазьеға хәбәр итә. 1775 йылда А. Лавуазье кислород бик күп матдәләр составында. шулай уҡ һауаның бер өлөшө һәм кислоталар составында булыуын билдәләй.

Бер нисә йыл алдараҡ (1771 йылда) швед ғалимы Карл Шееле кислородты айырып алған. Ул селитраны көкөрт кислотаһы менән ҡыҙҙырған, бүленеп сыҡҡан азот оксидын тарҡатҡан. Шееле был газды «утлы һауа» тип атай һәм үҙенең асышы тураһында 1777 йылда сыҡҡан китапта хәбәр итә (китап һуңыраҡ сыҡҡан өсөн Пристли кислородты асыусы булып һанала). Шееле үҙенең асышы тураһында француз химигы Лавуазьеға хәбәр итә.

Терекөмөштө окислау һәм артабан уны оксидтарға тарҡатыу буйынса Француз ғалимы Пьер Байендың нәшер ителгән хеҙмәттәре кислород асышында мөһим этаптар булып тора.

Пристли һәм Шееле хеҙмәттәре менән танышҡас А. Лавуазье яңы асылған газдың тәбиғәтен аңлай. Уның был хеҙмәте ҙур әйәмиәткә эйә була, сөнки ул заманда хөкөмлөк иткән химия үҫешен тотҡарлаусы флогистон теорияһы ҡолатыла. Лавуазье төрлө матдәләрҙе яндырып барлыҡҡа килгән элементтарҙы үлсәп тәжрибәләр үткәрә һәм флогистон теорияһын кире ҡаға. Яныуҙан һуң ҡалған көлдөң ауырлығы алынған матдә ауырлығынан ҙурыраҡ була, тимәк яныу процессында матдә химик реакцияға керә (кислород менән ҡушыла). Был фекер яныу процесында флогистон бүленеп сыға һәм матдә ауырлығын юғалта тигән тәғлимәтте кире ҡаға.

Шулай итеп кислород асышында Пристли, Шееле һәм Лавуазье өлөштәре бар.

Атамаһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Кислород һүҙенең рус теленә килеп инеүе М. В. Ломоносов менән бәйле, ул башҡа нигилизмдар менән кислота һүҙен ҡуллана башлай. Шулай итеп «кислород» термины А. Лавуазье тәҡдим иткән оксиген» (франц. oxygène) терминының калькһы булып тора (бор. грек. ὀξύς — «әсе» һәм γεννάω — «тыуҙырам»). Баштараҡ кислород кислота барлыҡҡа килтереүсе тип уйлағандар.

Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  1. Редкол.:Кнунянц И. Л. (гл. ред.) Химическая энциклопедия: в 5 т — Москва: Советская энциклопедия, 1990. — Т. 2. — Б. 387. — 671 б. — 100 000 экз.
  2. J. Priestley, Experiments and Observations on Different Kinds of Air, 1776.
  3. W. Ramsay, The Gases of the Atmosphere (the History of Their Discovery), Macmillan and Co, London, 1896.