Эстәлеккә күсергә

Таллий

Һылтанмаларҙы төҙәтергә
Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Таллий
Рәсем
ХФА-лағы транскрицияһы ˈθæliəm
Кем хөрмәтенә аталған таллом[d]
Грозящая опасность отравление таллием[d]
Асыусы йәки уйлап табыусы Уильям Крукс[d]
Асыу датаһы 1861
Элемент символы Tl[1]
Химик формула Tl[2]
Каноническая формула SMILES [Tl][2]
Атом һаны 81
Электронная конфигурация [Xe] 6s² 4f¹⁴ 5d¹⁰ 6p¹[3]
Электр кирелеге 1,62
Ионный радиус 1,5 ангстрем[4], 1,59 ангстрем[4], 1,7 ангстрем[4], 0,75 ангстрем[4], 0,89 ангстрем[4] һәм 0,98 ангстрем[4]
Энергия ионизации 6,1082873 ± 1,2E−6 электронвольт[5], 20,4283 ± 0,0006 электронвольт[5] һәм 29,852 ± 0,0006 электронвольт[5]
Әселәнеү дәрәжәһе 1 һәм 3
Удельная электрическая проводимость 6 670 000 сименс на метр
Теплопроводность 46 Вт/(м·K)
Удельная теплоёмкость 129 джоуль на килограмм-кельвин
Тығыҙлыҡ 11 348,4 килограмм на кубический метр[6]
Иреү температураһы 577 K
Ҡайнау нөктәһе 1733 K[7]
Скорость звука 818 метр в секунду
Кристаллик система гексагональная сингония[d][8]
Точечная группа симметрии dihexagonal-dipyramidal[d][8]
Кристаллографик төркөм space group P6₃/mmc[d][8]
Моос шкалаһы буйынса ҡатылыҡ 1,2
Коэффициент Пуассона 0,315[9]
Объёмный модуль упругости 26 378 000 000 Pa[9]
Линейный коэффициент расширения 29,9 микрометр на метр-кельвин
Модуль сдвига 11 153 000 000 Pa[9]
Удельное электрическое сопротивление 1,8E−7 Ом-метр
Масса 204,38 ± 0,01 массаның атом берәмеге[10]
Изображение памятной доски
Вики-проект Проект:Химические элементы[d]
Чертёж
Радиус Ван-дер-Ваальса 196 пикометр[11]
Радиус атома 190 пикометр[12]
Ковалентный радиус 145 пикометр[13]
 Таллий Викимилектә

Таллий (лат. Thallium, Tl) — Менделеевтың периодик таблицаһының 6-сы осор, 13-сө төркөм элементы. Тәртип номеры — 81.

Ауыр металдар төркөмөнә ҡарай. Ябай матдә таллий — йомшаҡ, бик ағыулы, көмөшһыу-аҡ төҫ менән көрәнһыу-зәңгәрерәк төҫмөрлө металл.

Символы

[үҙгәртергә | сығанаҡты үҙгәртеү]

Таллий элементының символы — Tl (Таллий тип уҡыла).

Тарихы

[үҙгәртергә | сығанаҡты үҙгәртеү]

Таллийҙы 1861 йылда инглиз ғалимы Уильям Крукс Гарц тау массивтарында урынлашҡан Абберод ҡалаһы янындағы көкөрт кислотаһы заводының ҡурғаш камераларында ҡалған шламды спектраль ысул менән тикшереп аса.

1862 йылда металлик таллий Уильям Крукс һәм француз химигы Клод-Огюст Лами тарафынан да үҙ аллы эҙләнгәндә табыла[14].

Исеменең килеп сығышы

[үҙгәртергә | сығанаҡты үҙгәртеү]

Элемент үҙенең исемен спектрындағы йәшел һыҙаттар айҡанлы ала (бор. юнан. θαλλός — йәш, йәшел тәлгәш[15]).

Тәбиғәттә

[үҙгәртергә | сығанаҡты үҙгәртеү]

Таллий — тарҡау элемент. Сфалерит, цинк, баҡыр һәм тимер колчеданы, калий тоҙо һәм слюдаларҙа була. Таллий — ауыр металл. Уның ете генә минералы билдәле (круксит (Cu, Tl, Ag)2Se, лорандит TlAsS2, врбаит Tl4Hg3Sb2As8S20, гутчинсонит (Pb, Tl)S • Ag2S • 5As2S5, авиценнит Tl2O3), уларҙың барыһы ла бик һирәк осрай. Төп массаһы сульфидтар, иң әүәл — тимер дисульфиды менән бәйле.

Таллий биосферала еңел күсеп йөрөй. Тәбиғи һыуҙан уны күмер, балсыҡ, марганец гидроксиды, һыуы һеңдерә, парға эәйләнгәндә туплана (мәҫәлән, Сиваш күлендә 5·10−8 г/л тиклем). бар. Калий минералдарында (слюда, ялан шпаты), сульфид мәғдәндә: галенит, сфалерит, марказит (0,5-кә тиклем %), киноварҙа туплана.Ҡушылма булараҡ тәбиғи марганец һәм тимер оксидтарында була.[16].

Таллийҙың уртаса йөкмәткеһе (ауырлығы буйынса):

  • ер ҡабығында 4,5·10−5 %;
  • ультранигеҙ 10−6 % тоҡомдарҙа;
  • төп тоҡомдарҙа 2·10−5 %;
  • диңгеҙ һыуында 10−9 %.

Иҫкәрмәләр

[үҙгәртергә | сығанаҡты үҙгәртеү]
  1. ↑ Wieser M. E., Coplen T. B., Wieser M. Atomic weights of the elements 2009 (IUPAC Technical Report) (ингл.) // Pure and Applied Chemistry — IUPAC, 2010. — Vol. 83, Iss. 2. — P. 359–396. — ISSN 0033-4545; 1365-3075; 0074-3925 — doi:10.1351/PAC-REP-10-09-14
  2. 1 2 THALLIUM (ингл.)
  3. ↑ https://physics.nist.gov/asd
  4. 1 2 3 4 5 6 (unspecified title) — ISBN 0-8493-0485-7
  5. 1 2 3 NIST Atomic Spectra Database, Ionization Energies
  6. ↑ (unspecified title) — doi:10.1063/1.4812323
  7. ↑ (unspecified title) — doi:10.1021/JE1011086
  8. 1 2 3 https://www.crystallography.net/cod/2300518.html
  9. 1 2 3 (unspecified title) — doi:10.1063/1.4812323; doi:10.1038/SDATA.2015.9
  10. ↑ Standard atomic weights of the elements 2021 (IUPAC Technical Report) (ингл.) — IUPAC, 1960. — ISSN 0033-4545; 1365-3075; 0074-3925 — doi:10.1515/PAC-2019-0603
  11. ↑ (unspecified title) — doi:10.1021/J100785A001
  12. ↑ (unspecified title) — doi:10.1063/1.1725697
  13. ↑ (unspecified title) — doi:10.1039/B801115J
  14. ↑ Crookes, William (March 30, 1861) "On the existence of a new element, probably of the sulphur group, " Chemical News, vol. 3, pp. 193—194; reprinted in: Crookes, William XLVI. On the existence of a new element, probably of the sulphur group (инг.) // Philosophical Magazine : journal. — 1861. — Т. 21. — № 140. — С. 301—305. — DOI:10.1080/14786446108643058;
  15. ↑ Weeks, Mary Elvira (инг.)баш. The discovery of the elements. XIII. Supplementary note on the discovery of thallium (инг.) // Journal of Chemical Education (инг.)баш. : journal. — 1932. — Т. 9. — № 12. — С. 2078. — DOI:10.1021/ed009p2078 — Bibcode: 1932JChEd...9.2078W
  16. ↑ Вольфсон Ф. И., Дружинин А. В. Главнейшие типы рудных месторождений, — Москва: Недра, 1975, 392 с.

Әҙәбиәт

[үҙгәртергә | сығанаҡты үҙгәртеү]
  • Таллий// Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 25-й т. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.

Һылтанмалар

[үҙгәртергә | сығанаҡты үҙгәртеү]
  • Таллий//Большая российская энциклопедия(недоступная ссылка)
  • Таллий (неопр.). Популярная библиотека химических элементов. Дата обращения 20 августа 2013.
  • Таллий (неопр.) (20 ноября 2006). — News.ru. Дата обращения 20 августа 2013.
«https://ba.wikipedia.org/w/index.php?title=Таллий&oldid=1223841» битенән алынған