Галогендар

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Унда күсергә: төп йүнәлештәр, эҙләү
Группа → 17 (VIIA)
↓ Период
2
9
Фтор
18,998
2s22p5
3
17
Хлор
35,452
3s23p5
4
35
Бром
79,904
3d104s24p5
5
53
Иод
126,905
4d105s25p5
6
85
Астат
(210)
4f145d106s26p5
7
117
Унунсептий
(294)
5f146d107s27p5

Галогендар — (гр. hals – тоҙ һәм …генез), Д.И.Менделеевтың периодик системаһындағы VII төркөмдөң төп төркөмсәһенең химик элементтары (фтор, хлор, бром, иод һәм астат).

Физик үҙенсәлектәре[үҙгәртергә]

Тәбиғәттә ирекле хәлдә осрамайҙар; хлор, бром, иод, фтор төрлө минералдар (бромаргирит, иодаргирит, криолит, сильвин һ.б.), нефть ятҡылыҡтары һыуҙары, диңгеҙ һыуы һ.б. составына инә; фтор шулай уҡ тере организмдарҙың туҡымаларында (күбеһенсә һөйәк туҡымаһында) бар.

Химик үҙенсәлектәре[үҙгәртергә]

Ғәҙәти шарттарҙа фтор һәм хлор — газ, бром – шыйыҡса, астат һәм иод — ҡаты матдәләр; астат – радиоактив элемент, тотороҡло изотоптары юҡ. Бөтә галогендар ҙа һыуҙа (фторҙан башҡалары, ул һыуҙы окислай), бром, иод ш. уҡ спиртта, хлороформда эрей. Көслө окисландырыусылар, химик элементтар (тоҙ кислотаһы) һәм органик берләшмәләрҙең ( галоген‑углеводородтар, фторорганик берләшмәләр, хлорорганик берләшмәләр) күбеһе менән тәьҫир итешәләр. Күреү ағзаларының һәм тын юлдарының лайлалы тиресәһен ярһыталар; бромдың ПДК-һы 2 мг/м3, иодтың – 1 мг/м3, фторҙың — 0,15 мг/м3, хлорҙың – 0,003 мг/м3. Организмда иодтың етешмәүе йәки артыҡ булыуы ҡалҡан биҙе ауырыуҙарына килтерә (ҡара: Боғаҡ). Фтор һәм хлорҙы — электролизлап, иод һәм бромды – уларҙың тоҙҙарын окислап, астатты ядро реакциялары ярҙамында алалар.

Файҙаланыу[үҙгәртергә]

Галогендарҙы һәм уларҙың берләшмәләрен органик синтезлауҙа, аналитик реагенттар, хладондар, дезинфекциялау саралары һ.б. сифатында файҙаланалар. Башҡортостанда хлор һәм фтор алыу өсөн байтаҡ сеймал запастары бар ( Таш тоҙ, Флюорит). 20 быуаттың 40-сы йылдары уртаһында Өфөнөң “Уфахимпром” һәм 60‑сы йылдарҙа Стәрлетамаҡтың “Каустик” химия заводтарында хлор етештереү үҙләштерелә.

Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]

Ҡалып:Викисловарь

Әҙәбиәт[үҙгәртергә]

  • Сюндюков А.З., Макаров В.И. Результаты поисков неметаллических полезных ископаемых //Наука в Советской Башкирии за 50 лет. Уфа, 1969.
  • Chemistry of the Elements — 2nd. — Butterworth–Heinemann, 1997. — ISBN 0080379419.

Сығанаҡ[үҙгәртергә]