Яйыҡ

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Унда күсергә: төп йүнәлештәр, эҙләү
Яйыҡ
ba/Яйыҡ/kz/Жайық
Ural river.jpg
Характеристика
Оҙонлоғо 2428 км
Бассейн майҙаны 237 000 км²
Бассейн Каспий диңгеҙе
Һыу сығымы 400 м³/с
Һыу ағымы
Инеше
 · Урыны Уралтау, Көнъяк Урал
 · Бейеклеге 760 м
Тамағы Каспий диңгеҙе
 · Бейеклеге -28 м
Урыны
Ил Башҡортостан/Рәсәй/Ҡаҙағстан
Регион Учалы районы/Силәбе өлкәһе/Ырымбур өлкәһе/Көнбайыш-Ҡаҙағстан өлкәһе/Атырау өлкәһе

Яйыҡ (урыҫ. Урал, ҡаҙ. Жайық) — Көнсығыш Европала йылға.

Исем[үҙгәртергә]

Боронғо исем (1775 йылға тиклем) - Яйыҡ. Гидроним боронғо-иран исеменән: *Daiks исеме менән Клавдий Птолемей II быуаттағы картағына күрһәтелғән [1]. Хәҙерге ваҡытта рәсми рәүештә «Яйыҡ» исеме Ҡаҙағстанда ҡулланыла. Рәсәйҙә – Урал. Башҡорт телендә йылғаны Яйыҡ һәм Урал исемдәре ҡулланыла (мәҫәлән Учалы районы Уральск ҡасабаһы янында юл таҡтаһы). Александр Пушкин «Пугачёв тарихында» яҙҙы:

« Екатерина II указы буйынса Яйыҡ исемде алмаштырған, яңы исеме йөрөткән тауҙарҙан сыға »

Оҙонлоҡ буйынса Европала өсөнсө урында (Волга ,Дунайҙан һуң) [2].

Боронғо европа карталарҙа йылға Rhymnus fluvius исемен йөрөтә. 1140 йылда беренсе тапҡыр урыҫ летопистәрендә осрай:

« Мстислав загна Половци за Дон за Волгу за Яик. »

Емельян Пугачев Крәстиән һуғышынан һуң 1775 йылда Екатерина II указы буйынса Яйыҡ исемде алмаштырған.

Яйыҡ аҡҡан райондар һәм торлаҡ пункттар[үҙгәртергә]

Яйыҡ бассейны
  1. Буранғол (Учалы районы)
  2. Рысай (Учалы районы)
  3. Ҡалҡан
  4. Юлдаш (Учалы районы)
  5. Ураҙ (Учалы районы)
  6. Уральск (Учалы районы)
  7. Яңы Байрамғол (ауыл)
  8. Ғәҙелша
  9. Наурыҙ (Учалы районы)
  10. Йәһүҙә (Учалы районы)
  11. Мишкә (Учалы районы)
  12. Мәҫкәү (Учалы районы)
  13. Волковский, Үрге Урал районы, Силәбе өлкәһе
  14. Үрге Урал, , Үрге Урал районы, Силәбе өлкәһе
  15. Дзержинка, , Үрге Урал районы, Силәбе өлкәһе
  16. Каширинский, , Үрге Урал районы, Силәбе өлкәһе
  17. Спасский, , Үрге Урал районы, Силәбе өлкәһе
  18. Ивановский, , Үрге Урал районы, Силәбе өлкәһе
  19. Приморский, , Үрге Урал районы, Силәбе өлкәһе
  20. Верхнекизильское, Агапов районы, Силәбе өлкәһе
  21. Магнитогорск, Силәбе өлкәһе
  22. Агапов, Аблязово, Янгельский, Агаповка районы пунткттары, Силәбе өлкәһе
  23. Ҡыҙыл районы, Силәбе өлкәһе
  24. Кваркено районы, Ырымбур өлкәһе
  25. Новотроицк, Ырымбур өлкәһе
  26. Орск, Ырымбур өлкәһе
  27. Новоорск районы, Ырымбур өлкәһе
  28. Гай районы, Ырымбур өлкәһе
  29. Гай (ҡала), Ырымбур өлкәһе
  30. Ҡыуандыҡ районы, Ырымбур өлкәһе
  31. Ҡыуандыҡ, Ырымбур өлкәһе
  32. Медногорск, Ырымбур өлкәһе
  33. Беляевка районы, Ырымбур өлкәһе
  34. Ырымбур районы, Ырымбур өлкәһе
  35. Ырымбур
  36. Переволоцк районы, Ырымбур өлкәһе
  37. Новосергиевка районы, Ырымбур өлкәһе
  38. Ташла районы, Ырымбур өлкәһе
  39. Кваркено районы, Ырымбур өлкәһе
  40. Ҡаҙағстан
  41. Каспий диңгеҙе

География[үҙгәртергә]

Йылға Учалы районының Буранғол ауылы янында башлана [3]. Пётр Рычков «Топография Оренбургская» китапта яҙған [4]:

Яикъ вершину имьетъ за Уралскими горами на Сибирской дорогъ, въ Купаканской волости, изъ горы называемой Калганъ Тау, что значитъ: Крайняя или Остальная гора въ Уралъ
Сія река изстари разделяетъ Башкирцовъ съ Киргисъ Кайсаками

Яйыҡ Урал аръяһында, Себер юлында, Купакан волосында, Ҡалҡан-тауҙа сыға. Ҡалҡан – ҡалған, һуңғы тау.
Ошо йылға борондан башҡорт һәм ҡаҙағ ерҙәрҙе бүлә

Үҙенең башында Яйыҡ төнъяктан көнъяҡҡа аға. Ҡаҙағ даланың бәләкәй тауҙарын осрашып төнъяк-көнбайышҡа китә. Ырымбурҙан көнъяк-көнбайышҡа китә. Уральск янында йылға яңынан бөгөлә. Яйыҡтан бассейны 237 000 км²[5][6][7]. Оҙонлоғо 2428 км. Ҡаҙағстанда оҙонлоғо 1082 км. Һыуҙын горизонты 635 м ята.

Яйыҡтын ҡушылдыҡтары[үҙгәртергә]

Уң яҡтан[үҙгәртергә]

  1. Артазым
  2. Оло Ҡыҙыл
  3. Таналыҡ (йылға)
  4. Губерля
  5. Һаҡмар (йылға)
  6. Заживная
  7. Кинделя
  8. Иртек
  9. Чаган, Ҡаҙағстан

һул яҡтан[үҙгәртергә]

  1. Гумбейка
  2. Суундук
  3. Оло Кумак
  4. Ур (Орь)
  5. Илек
  6. Утва
  7. Барбастау
  8. Солянка (йәйҙә ҡорой)

Фауна[үҙгәртергә]

Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]

  1. http://www.kirsoft.com.ru/skb13/KSNews_267.htm Юлиан Кулаковский. Карта Европейской Сарматии по Птолемею
  2. река Урал
  3. Урал — статья в Энциклопедии Башкортостан
  4. Рычков Пётр Иванович: «Топография Оренбургская» СПб., 1762 стр.223—224
  5. Географический атлас России — М.: ПКО «Картография», 1998.
  6. Урал // Словарь современных географических названий : Электронное издание / Под общ. ред. акад. В. М. Котлякова.. — Ҡалып:Указание места в библиоссылке: У-Фактория, 2006.
  7. Урал, река // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (урыҫ.)

Литература[үҙгәртергә]

Һылтанмалар[үҙгәртергә]