Ҡылыҡ

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Унда күсергә: төп йүнәлештәр, эҙләү

Ҡылыҡ — хайуандарҙың тышҡы һәм эске факторҙарға бәйле үҙ тотошон үҙгәртеү һәләте[1], хайуандар тибындағы ойошҡанлыҡ өсөн хас һыҙат[2]. Ҡылыҡ хайуандарға тышҡы мөхиттәге кире факторҙарҙан һаҡланырға мөмкинлек бирә[3]. Иң ябайҙар (бер күҙәнәклеләр) ҙә мөхит ҡуҙғытҡыстарынан ҡаса беләләр[4]. Күп күҙәнәкле организмдарҙың ҡылығын я под контролем нерв системаһы контролдә тота.

Үҫемлектәр сенән бактериялар ҙа тышҡы факторҙар йоғонтоһонда әүҙем, хатта бер тәртипкә буйһонған хәрәкәттәр яһай ала (таксис). Бактерияларҙың, йәшел-күк һыу үҫемлектәренең фото- һәм хемотаксисын миҫалға килтерергә мөмкинre[5]. Юғары үҫемлектәр шулай уҡ хәрәкткә һәләтле. Үҫемлектәрҙең никтинастияһы — төн менән көн алмашыуына бәйле сәскәләренең асылыуы һәм ябылыуы, япраҡтарҙың фототропизмы, хайуандарға һунар иткәндә үҫемлектәрҙең хәрәкәте, тамырҙарҙың гидро- һәм хемотропизмдары[прим. 1][6].

Әммә уларҙың ҡылығы йәки психикаһы бар тип әйтеп булмай, сөнки үҫемлектәрҙең хәрәкәте бары тик физиологик күренеш. Психологияла үҫемлек хәрәкәтен психикаға тиклемге үҫеш кимәле тип атайҙар. психиканан айырмалы, ҡылыҡ күҙгә күренеп тора һәм фәндәр, этология, зоопсихология, сағыштырма психологиянан алып ҡылыҡ экологияһына тиклем киң спектрҙа өйрәнер күренеш булып тора.

Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]

  1. Определение дано по Биологический энциклопедический словарь / под. ред. М.С. Гилярова — второе, исправленное. — Москва: Советская энциклопедия, 1989. — Б. 483. — 864 б. — ISBN 5-85270-002-9.
  2. Ю.К. Рощевский Особенности группового поведения животных — учебное пособие. — Куйбышев: обл. типография им. Мяги, 1978. — Б. 9-10. — 1000 экз экз.
  3. Хлебосолов Е. И. Роль поведения в экологии и эволюции животных (русск.) // Русский орнитологический журнал. — 2005. — В. 277. — Т. 14. — С. 49-55. — ISSN 0869-4362.
  4. Макарова И.В., Михайленко О.И Психология (рус.). 24 июнь 2010 тикшерелгән. на сайте Кабардино-Балкарского государственного университета им. Х. М. Бербекова
  5. Бактерии, их поведение и способы перемещения в пространстве (урыҫ.). МИКРОМИР. Тәүге сығанаҡтан архивланған 22 август 2011. 14 ғинуар 2011 тикшерелгән.
  6. Рейхольд Вайнар. Движения у растений / перевод А.Н. Сладкова — Москва: Знание, 1987. — Б. 75, 122-125. — 174 б. — (Переводная научно-популярная литература).

Сығанаҡтар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]

  1. Оялсан мимоза үҙенә ҡағылғанда йә һелкеткәндә япраҡтарын бик тамашалы итеп япраҡтарын йыйнап ҡуя. Япрағының осона ҡағылғанда реакция өҫтән аҫҡа табан китә - башта япраҡ, шунан һабағы һәленеп төшә