Алпамыша (эпос)

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Перейти к навигации Перейти к поиску
«Алпамша» эпосына арналған 1988 йылғы СССР почта маркаһы

.

Алпамыша («Алпамыш», «Алпамыша батыр», «Алпамыша», «Алтыйәшәр Алпамыша») — Алпамша батыр тураһында әйтә торған татар, башҡорт һәм башҡа төрки халыҡтарла таралған дастан.

Тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Алпамша дастаны XIV - XVII быуаттарҙа төрки халыҡтарның джунгар хакимдарына ҡаршы көрәш осоронда барлыҡҡа килгән тип һанала.

Беренсе тапҡыр 1899 йылда Ҡазан ҡалаһында «Кыйсса-и-Алпамыш» версияһы аҫтында баҫыла.

XX быуат башында Ырымбур губернаһында А.Г.Бессонов тарафынан яҙып алына. Эпостың «Алпамыша», «Алтыйәшәр Алпамыша» һ.б. исемле варианттарын М.А.Буранғолов, С.Ә-Ә.Галин, К.Мәргән, С.Ф.Миржанова, М.М.Сәғитов, С.Г.Сафуанов, Н.Д.Шоңҡаров һ.б. яҙып ала.[1] Уларҙы Алпамша батырлығына бәйле дөйөм сюжет берләштерә. Алып үҙ хакимлығы аҫтында халыҡты берләштерә, илендә тыныслыҡ һәм ғәҙеллек тергеҙә.

Моң варианттарын Шоңҡаров яҙып ала, Т.Й.Рәхимов нотаға һала. Эпостың свердловск өлкәһе, башҡортостан, Силәбе, Һамар, Һарытау, Ырымбур өлкәләрендә яҙып алынған 30ға яҡын варианты архивта һаҡлана.[2]

Сығанаҡтар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • Алпамыш. Тезисы докладу и сообщений регионального совещания по эпосу «Алпамыш», Ташкент, 1956.
  • Жирмунский В. М., Сказание об Алпамыш и богатырская сказка, М., 1960.
  • Башҡорт халыҡ ижады. 4-се т. Поэма. Өфө, 1999.

Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  1. Мәргән К. Башҡорт халҡының эпик ҡомартҡылары. Өфө, 1961.
  2. Башкирское народное творчество. Т.1. Поэма. Өфө, 1987.