Бысҡы үлән

Бысҡы үлән
Фәнни классификация
Домен:  Эукариоттар Батшалыҡ:  Үҫемлектәр Аҫҡы батшалыҡ:  Йәшел үҫемлектәр Бүлек:  Сәскәлеләр Класс:  Бер өлөшлөләр Порядок:  Частухоцветные Ғаилә:  Водокрасовые Ярым ғаилә:  Телорезовые Ырыу:  Телорез
Халыҡ-ара фәнни исеме
Stratiotes L., 1753
Номенклатура тибы
Stratiotes aloides L., 1753 — Телорез обыкновенный
Һаҡлау статусы
Ҙур хәүеф янамай IUCN 3.1 Least Concern : 167872
Викитөркөмдә Систематика Викиһаҡлағыста рәсемдәр GRIN   11630

Бысҡы үлән (рус. Телорез, лат. Stratiótes aloídes) — һыу һылыуҡасы һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған үҫемлек заты. Европаның уртаса өлкәләрендә, Төньяҡ Кавказда һәм Көнбайыш Себерҙә үҫә.

Ботаник яҙма

Бысҡы үлән О. В. Томе, «Flora von Deutschland, Österreich und der Schweiz», 1885 китабынан ботаник иллюстрация

Күп йыллыҡ ике өйлө, 15—45 см бейеклектәге үлән. Үҫентеһе ҡыҫҡа, йәйелеүсе, һыу аҫтында. Япрағы ныҡ, ҡуйы тамыр алды розеткаларында урынлашҡан, ултырма теҙелешле, ҡылыс формаһында (сәскә атҡандан һуң һыуға бата), төбөндә — улаҡлы, ситтәре — ҡаты сәнскәкле тешле. Сәскә һабы ялпаҡ, япраҡһыҙ, япрағынан ҡыҫҡараҡ; сәскәһе эре (диам. яҡынса 2,5 см), аҡ, өс таж япраҡлы; 12 һеркәлекле ата сәскәләр оҙон сәскә һабында урынлашҡан, инә — емешлекле, ултырма теҙелешле, яңғыҙ. Июлдә сәскә ата. Емеше йомортҡа формаһында, алты ҡырлы, июлдә өлгөрә. Башлыса вегетатив юл менән үрсей.

Таралышы

Ябай, йәки алоэ һымаҡ бысҡы үләне билдәле, Европаның уртаса өлкәләрендә, Төньяҡ Кавказда һәм Көнбайыш Себерҙә таралған.

Күлдә, быуала, ҡылыла, һаҙлыҡта үҫә; һыуҙың һайығыуына сәбәпсе өйкөмдәр барлыҡҡа килтерә. Башҡортостандың Урал алды зоналарының урман һәм урман‑дала зоналарында һәм Башҡортостандың Урал аръяғы дала зонаһында осрай. Мал аҙығы үҫемлеге.

Синонимдары

• Stratiotes aculeatus Stokes
• Stratiotes aquaticus Pall.
• Stratiotes ensiformis Gilib., nom. inval.
• Stratiotes generalis E.H.L.Krause

Әҙәбиәт

• Федченко Б. А. Род 66. Телорез — Stratiotes L. // Флора СССР. В 30-ти томах / Главный редактор акад. В. Л. Комаров; Редактор тома М. М. Ильин. — М.—Л.: Издательство Академии Наук СССР, 1934. — Т. I. — С. 296—297. — 302 + XVI с. — 5000 экз.
• Губанов И. А., Киселёва К. В., Новиков В. С., Тихомиров В. Н. 85. Stratiotes aloides L. — Телорез обыкновенный, или алоэвидный // Иллюстрированный определитель растений Средней России. В 3-х томах. — М.: Т-во науч. изд. КМК, Ин-т технолог. иссл, 2002. — Т. 1. Папоротники, хвощи, плауны, голосеменные, покрытосеменные (однодольные). — С. 165. — ISBN 8-87317-091-6.

Һылтанмалар

• Телорез // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том). — СПб., 1890—1907. (рус.)
• Бысҡы үлән — Ҙур совет энциклопедияһында мәҡәлә (Тикшерелеү көнө: 21 февраль 2012)

Бысҡы үлән // Башҡорт энциклопедияһы. — Өфө: БР ДАҒУ «Башҡорт энциклопедияһы», 2015—2024. — ISBN 978-5-88185-143-9.