Мария Гёпперт-Майер

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Перейти к навигации Перейти к поиску

Lua хатаһы: not enough memory. Мария Гёпперт-Майер (нем. Maria Göppert-Mayer; 28 июнь 1906 йыл, Германия империяһы, Катовице20 февраль 1972 йыл, АҠШ, Сан-Диего) — ғалим-физик, физика буйынса Нобель премияһы лауреаты булған ике ҡатын-ҡыҙҙың береһе (1963 йылғы премияның яртыһын Ханс Йенсен менән икеһенә «ядроның тышлығы структураһына ҡағылышлы асыштар өсөн»; премияның икенсе яртыһы Юджин Вигнерға «атом ядроһы һәм элементар киҫәксәләр теорияһына, айырыуса симметрияның фундаменталь принциптарын асыу һәм ҡулланыу ярҙамында индергән өлөш өсөн» бирелә).

Биографияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Мария Гёпперт-Майер педиатрия профессоры Фридрих Гёпперт менән уның ҡатыны, тел һәм әҙәбиәт уҡытыусыһы Мария Гёпперттың берҙән-бер балаһы була. 1910 йылда ғаилә Гёттингенға күсә, сөнки Марияның атаһы бындағы университетҡа педиатрия профессоры итеп тәғәйенләнә. Мария бәләкәйҙән студенттар һәм университет уҡытыусылары араһында үҫә, улар араһында Энрико Ферми, Вернер Гейзенберг, Поль Дирак һәм Вольфганг Паули кеүек зыялылар була. 1924 йылда университетҡа (Abitur) уҡырға инә. Макс Борн, Джеймс Франк, Адольф Отто Рейнольд-Виндхауз лекцияларын тыңлай. 1930 йылда Джеймс Франктың хеҙмәткәре Джозеф Эдвард Майерға кейәүгә бара. Тиҙҙән улар Майерҙың тыуған иленә — АҠШ-ҡа — китә. Артабан бер нисә йыл Гёпперт-Майер Балтиморҙа Джонс Хопкинс исемендәге университетта, Колумбия университетында, Чикаго университетында уҡыта. Әммә ул түләүһеҙ эшләй, түләүле эш табыу, бер яҡтан, Бөйөк  депрессия арҡаһында, икенсе яҡлап, ире профессор булған университеттарҙа эшләгәнлектән туғанлыҡ бәйләнештәрен файҙаланыуҙа ғәйепләнеү ихтималлығы арҡаһында ҡатмарлы була. 1940 йылда ире менән бергә «Статистик механика» тигән китап сығаралар.

1946 йылда Аргонна милли лабораторияһы асыла, һәм Гёпперт-Майерға теоретик физика бүлегендә ярты ставкаға өлкән ғилми хеҙмәткәр эшен тәҡдим итәләр. Нәҡ шул ваҡытта ул ядроның тышлыҡлы моделен эшләй, шуның өсөн һуңынан физика буйынса Нобель премияһына лайыҡ була.

Яҡынса шул уҡ ваҡытта уға бәйһеҙ рәүештә немец физигы Ханс Йенсен ядроның тышлыҡлы моделе теорияһын эшләй. 1955 йылда улар бергәләп «Ядроның тышлыҡлы моделенең элементар теорияһы» тигән китап яҙа[8].

1940-сы йылдар аҙағы—1950-се йылдар башында ул Эдвард Теллер өсөн нурланыштың йотолоуы буйынса хисаплауҙар башҡара, был эш, моғайын, водород бомбаһын яһағанда файҙаланылғандыр.

Гёпперт-Майерҙың вафатынан һуң Америка физика йәмғиәте уның хөрмәтенә йәш физик ҡатын-ҡыҙға тапшырылыусы награда булдыра. Чикаго университеты ла йыл һайын бик һәләтле йәш ғалимәгә йә инженер ҡатын-ҡыҙға премия бирә. Сан-Диеголағы Калифорния университеты йыл һайын Гёпперт-Майер исемендәге симпозиум үткәрә.

Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  1. VIAF — 2012.
  2. Немецкая национальная библиотека, Берлинская государственная библиотека, Баварская государственная библиотека et al. Record #119155680 // Общий нормативный контроль (GND) — 2012—2016.
  3. Ogilvie M. B. The Biographical Dictionary of Women in Science: Pioneering Lives From Ancient Times to the Mid-20th CenturyRoutledge, 2003. — Vol. 1. — P. 510. — 798 p. — ISBN 978-1-135-96342-2
  4. Encyclopædia Britannica
  5. SNAC — 2010.
  6. FemBio
  7. Гёпперт-Майер Мария // Большая советская энциклопедия: [в 30 т.] / под ред. А. М. Прохоров — 3-е изд. — М.: Советская энциклопедия, 1969.
  8. Гепперт-Майер М., Йенсен И., Элементарная теория ядерных оболочек, Иностранная литература, М., 1958 (перевод на русский под ред. Д. Д. Иваненко)

Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • Храмов Ю. А. Гёпперт-Майер Мария (Goeppert Mayer) // Физики: Биографический справочник / Под ред. А. И. Ахиезера. — Изд. 2-е, испр. и дополн. — М.: Наука, 1983. — С. 80. — 400 с. — 200 000 экз.

Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]