Мең дә бер кисә

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Унда күсергә: төп йүнәлештәр, эҙләү
Ғәрәп әкиәттәре ҡульяҙмалары

«Мең дә бер кисә» китабы (ғәр. كتاب ألف ليلة وليلةkitāb 'alf layla va-layla; фарс. هزار و يک شب hazār va ayak šab) — урта быуат ғәрәп һәм фарсы әҙәбиәте ҡомартҡыһы, сюжет һыҙығында Шаһрийәр батша һәм уның ҡатыны Шәһрезадә хаҡында һүҙ барған әкиәттәр йыйынтығы.

Тарих[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

«Мең дә бер кисә» китабының барлыҡҡа киеүе һәм уның үҫеше тураһында мәсьәләләр хәҙерге заманда ла әле тулыһынса асыҡланмаған. Алдағы әҫәрҙе тикшеренеүселәрҙең нәтижәләре булараҡ дат ғалимы И. Эструп менән 1891 йылда диссертация яҙыла[1]. «Мең дә бер кисә» китабы хәҙерге эстәлегендә Мысырҙа мәмлүктәр хакимлығы осоронда барлыҡҡа килгән тип фараз итәләр. Йыйынтыҡҡа «Хезâр-эфсâне» («Каспий риүәйәте») әҫәренең сюжет һыҙығы (Шаһрийәр һәм Шәһрезадә) һәм «Балыҡсы һәм әруах», «Хәсән Басралы», «Принц Бәҙер һәм принцесса Гәүһәр Самандалы», «Ардәшир һәм Хаят-ән-Нәфисә» «Ҡәмәр-әз-заман һәм Бәҙүрә» фарсы әкиәттәре инә. Һуңынан Бағдадта ғәрәп әкиәттәре ҡатламы, шул иҫәптәң игелек күрһәтеүсе хәлифә, сәйәхәтсе Синдбад мажаралары ҡушыла. Ҡаһирәлә төбәк фантастик һәм көнкүреш әкиәттәре, шул иҫәптән бур Әхмәт әд-Дәнәфә, Аладдиндың тылсымлы лампаһы тураһында һ. б. индерелә[2].

Йөкмәткеһе[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

XIX быуат урталарына ҡараған фарсы һүрәттәре

Элгәре Шәһрийәр исемле бик уҫал, мәрхәмәтһеҙ бер батша йәшәгән, ул көн һайын яңы ҡыҙға өйләнеп, ә иртә менән уны язаларға бойорған. Халыҡ үҙҙәренең ҡыҙҙарын Шәһрийәр батшанан йәшергәндәр, ә күптәре сит илдәргә бөтөнләйгә ҡасып киткән. Тиҙҙән бер генә ҡыҙ — батша вәзиренең ҡыҙы Шәһрезадә генә тороп ҡалған. Шәһрезадә зирәк ҡыҙ булып сыға, бик күп боронғо китаптар, хикәйәттәр, әкиәттәр белгән була. Үлемдән ҡотолор өсөн ул төн һайын батшаға мауыҡтырғыс әкиәт һөйләй, ә таң еткәс иң ҡыҙыҡ урында туҡтала[3]. Шулай итеп Шәһрезадә 1001 төн буйына әкиәттәрен һөйләп язанан ҡотолоп ҡала[4].

Хәлифә Һарун әр-Рәшит (768—809) мәшһүр «Мең дә бер кисә» әкиәттәр йыйынтығының геройы булған. Әкиәттәрҙә Һарун ғәҙел батша булып күҙ алдына баҫа. Подданныйҙарының мохтажлыҡтарын белер өсөн, ул, кейемен алмаштырып, төндәрен Бағдад урамдарына сыға, уны бер вәзире һәм тәнһаҡсыһы ғына оҙатып йөрөй.

«Мең дә бер кисә» йыйынтығы тиҙ арала Азия һәм Европа халыҡтары араһында тарала һәм уларҙың яҙма әҙәбиәтенә, фольклорына йоғонто яһай. Күп кенә башҡорт әкиәттәре «Мең дә бер кисә» сюжеттарында нигеҙләнә, мәҫәлән, «Көтөүсе батша» әкиәте "Батша менән фәрештә тураһында хикәйә"гә, «Итексе» — "Балыҡсы тураһында әкиәт"кә, «Өс икмәк» — "Йемен солтаны һәм уның өс улының тарихы"на, «Хәтирә» — «Әли баба, ҡырҡ юлбаҫар һәм ҡол Мәржәнә тураһында хикәйә»һенә һ. б. бәйле[5].

Тәржемәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Мөхәмәтсәлим Өмөтбаев "Мең дә бер кисә"ләге бер әкиәтенә 1873 йылда тәржемә яһай. Аҙаҡ был әкиәтте «Торба, балаҫ hәм алма хикәйәте» тигән исем аҫтында «Йәдкәр» китабында баҫтырып сығара[6]. 1897—1899 йылдарҙа Ҡазанда 6 томда төрки телендә «Мең дә бер кисә» йыйынтығы нәшер ителә. Ғабдулла Байбурин менән Әхмәт Сөләймәнов урыҫ теленән Мең дә бер кисә"нең бер нисә әкиәтен тәржемә итеп 1984 йылда баҫтырып сығаралар. 1983 йылда Фәрит Иҫәнғолов тәржемәһендә «Синдбад тураһында әкиәт» китабы нәшер ителә[5].

Шулай уҡ ҡарағыҙ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  1. J. Østrup, «Studier over Tusind og en nat», Копенгаген, 1891.
  2. Масперо, «Les contes pop. de l’Eg. anc.», Париж, 1889; Ф. Петри, «Eg. tales», 1898; В. Шпигельберг, «Die ägypt. Novellen», Страсбург, 1898
  3. Фильштинский, 1986, с. 5
  4. Мең дә бер кисә (2010-11-29). 30 сентябрь 2015 тикшерелгән.
  5. 5,0 5,1 Хөсәйенова Г. Р. Мең дә бер кисә // Башҡорт энциклопедияһы — Өфө: «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми-нәшриәт комплексы, 2015—2017. — ISBN 978-5-88185-143-9.
  6. Ҡунафин Ғ. С. Ул үҙенә һәйкәл ҡуйып китте // Ватандаш. — 2011. — № 12. — С. 149. — ISSN 1683-3554.

Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]