Планета

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Унда күсергә: төп йүнәлештәр, эҙләү
Ҡояш системаһының 8 планетаһы: 1 Меркурий, 2 Сулпан, 3 Ер, 4 Марс, 5 Юпитер, 6 Сатурн, 7 Уран, 8 Нептун.

Плане́та (бор. грек. πλανήτες αστέρες «аҙашҡан йондоҙ») — Ҡояш йәки башҡа шундай йондоҙ тирәләй әйләнеп йөрөгән эре күк есеме.

Птолемей дәүерендә ғалимдар планеталар түңәрәк орбита буйлап Ер тирәләй әйләнә тип аңлатҡандар. Ер башҡа планеталар кеүек Ҡояш тирәләй әйләнә тигән гипотеза йәшәй. Бары тик XVII быуатта ғына был Галилео Галилей, планеталар йөрөшөн телескоптан күҙәтеп, был гипотезаны иҫбатлай ала. Иоганн Кеплер ентекле тикшеренеүҙәрҙән һуң, планеталарҙың түңәрәк орбита буйлап түгел, эллипс орбита буйлап хәрәкәт итеүен иҫбатлай.

Йылдан-йыл күҙәтеү ҡоролмалары сифатлыраҡ була бара. Астрономдар Ер һәм башҡа планеталарҙың әйләнеү күсәренең ауышлығын, башҡа планеталарҙағы поляр бүректәрҙе һәм миҙгелдәр алышыныуын күҙәтә. Космос эраһы башланғас ғалимдар башҡа планеталарҙа ла вулкан атылыу, ер тетрәү, ел-дауыл һәм башҡа төрлө гидрология күренештәрен аса.

1992 йылдан башлап башҡа йондоҙҙар тирәләй әйләнеп йөрөгән йөҙләгән планета барлығы асыҡлана килә[1].

Ҡояш тирәһендәге планеталарҙы ике ҙур класҡа бүлергә мөмкин: гигант планеталар һәм Ергә оҡшаш планеталар. Халыҡ-ара астрономия союзы белдереүе буйынса Ҡояш системаһында 8 планета бар. Ҡояштан Ергә ҡарай иҫәпләгәндә — Ергә оҡшаш 4 планета: Меркурий, Сулпан, Ер, Марс бар. Артабан инде 4 планета-гигант: Юпитер, Сатурн, Уран һәм Нептун килә. Ҡояш тирәләй 5 кәрлә планета әйләнә: Плутон (2006 йылға тиклем планета булып иҫәпләнә), Макемаке, Хаумеа, Эрида һәм Церера. Меркурий һәм Венеранан башҡа бар планеталарҙың да бер генә булһа ла юлдашы бар.

Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  1. Schneider, Jean Interactive Extra-solar Planets Catalog. The Extrasolar Planets Encyclopaedia (2010-03-06). 6 март 2010 тикшерелгән.