Тауыш

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Перейти к навигации Перейти к поиску
Тауыш
Рәсем
Ҡайҙа өйрәнелә акустика[d] һәм фонология
Распространение произведения Һауа
Ҡапма-ҡаршыһы Тишина[d]
Commons-logo.svg Тауыш Викимилектә

Тауыш — механик тирбәлеүҙәрҙең ҡаты, шыйыҡ һәм газ хәлендәге мөхиттә тығыҙ тулҡын рәүешендә таралыуынан хасил булған физик күренеш. Тар мәғәнәлә тауыш атамаһы ошо тирбәлеүҙәрҙең хайуандар һәм кешенең һиҙеү ағзалары тарафынан нисек ҡабул итеүен аңлата[1].

Һәр төрлө тулҡын кеүек, тауыш та амплитуда менән характерлана. Ғәҙәти кеше 16—20 Гц-тан алып 15—20 кГц-ҡа тиклемге йышлыҡ диапазонындағы тауыш тирбәлеүҙәрен ишетергә һәләтле[2]. Кеше ишетерлек диапазондан түбәнерәк булған тауыш инфратауыш (инфразвук); юғарыраҡтары: 1 ГГц-ҡа тиклеме — ультратауыш (ультразвук), 1 ГГц-тан күберәге — гипертауыш (гиперзвук) тип аталып йөрөтөлә. Тауыштың көсө нәтижәле тауыш баҫымы, йышлыҡ һәм тирбәлеү формаһына, ә тауыш юғарылылығы — йышлыҡҡа ҡына түгел, ә тауыш баҫымының кимәленә лә бәйле.

Ишетелгән тауыштар араһынан бигерәк тә фонетик, һөйләү телмәрен тәшкил иткән телмәр тауыштарын һәм фонемаларҙы, шулай уҡ музыка нигеҙендә ятҡан музыкаль тауыштарҙы айырып ҡарарға кәрәк. Музыкаль тауыштар бер генә түгел, ә бер нисә тонды, ҡайһы саҡта киң йышлыҡтағы диапозондарҙа булған шау-шыу өлөштәрен дә үҙ эсенә ала.

Тауыш тураһында төшөнсә[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Һауалағы тауыш тулҡындары — бер-береһе менән аралашыусы ҡыҫыу һәм бушатыу өлкәләре.

Тауыш тулҡындары тирбәлеш процессы өлгөһө булып тора. Һәр төрлө тирбәлеш системаның тигегеҙлек хәлен боҙоу һәм кире тигеҙлек хәленә кире ҡайтыуы менән сағыла. Тауыш тирбәлеше өсөн бындай характеристика - мөхит нөктәһендә баҫым, ә уның тайпылыуы тауыш баҫымы булып тора.

Әгәр ҙә, мәҫәлән, поршень ярҙамында, һығылмалы мөхиттә мөхит өлөшсәләрен ҡыҫһаҡ, был урында баҫым арта. Баҫым өлөштәрҙең бәйләнештәре арҡаһында күрше өлөштәргә бирелә, улар,үҙ сиратында,түбәндәге йүнәлештәргә тәьҫир итә, һәм юғары башҡа өлөштәргә күсә ала. Юғары баҫым түбән баҫым менә алышына, шул рәүешле, тирә-яҡ мөхиткә тулҡын рәүешендә сиратлашып барлыҡҡа килә. Мөхиттең һәр киҫәксәһе тирбәлеү процессын кисерә.

Шыйыҡ һәм газ һымаҡ мөхиттәр өсөн акустик тулҡындар буйлы тулҡындар булып хәрәкәт итә, йәғни киҫәктең бер өлөшө тулҡындар күсеүгә тура килә. Ҡаты есемдәрҙә, шыуышыу деформацияһы арҡаһында тулҡын барлыҡҡа килә; был осраҡта таралыу йүнәлешенә перпендикуляр була. Буйлы тулҡындарҙың таралыу тиҙлеге шыуышыу деформацияһы тулҡындарына ҡарағанда ҙурыраҡ була.

Философия, психология һәм экологияла тауыш фекерләүгә йоғонто яһаусы булараҡ өйрәнелә (һүҙ, мәҫәлән, электорон акустик саралар ярҙамында булдырылған тауыш арауығы).

Тауыш тиҙлеге[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Тауыштың тиҙлеге - мөхиттә тауыш тулҡындарының таралыу тиҙлеге.

Ҡағиҙә булараҡ, газдарҙа тауыш тиҙлеге шыйыҡсаларҙа ҡарағанда аҙыраҡ.

Һауала тауыш тиҙлеге температураға һәм ғәҙәти шарттарҙа яҡынса 340 метр тәшкил итә.

Һәр мөхиттә тауыштың тиҙлеге формулаға ярашлы иҫәпләнә:

,

бында   — мөхиттең адиабатик һығылмалылығы; — тығыҙлыҡ.

Тауыштың ҡатылығы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Тауыштың ҡатылығы — Тауыш көсөн субъектив итеп ҡабул итеү (ишетеү тойғоһо абсолют дәүмәле). Тауыштың ҡатылығы күбеһенсә тауыш баҫмаһына, амплитудтарға һәм тауыш тирбәлешенә бәйле. Шулай уҡ тауыш ҡатылығына уның спектраль составы, киңлектә локалләштереү, тембр, тауыш тирбәлеүенең тәьҫире, кешенең индивидуаль ишетеү анализаторы һәм башҡа факторҙар тәьҫир итә[3][4].

Тауышты генерациялау[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Ғәҙәттә тауыш генерацияһы өсөн һауа тирбәлеүен булдырыусы тирә-йүндәге төрлө есемдәр ҡулланыла. Тауыш ярылары, динамиктар йәки камертонды бындай генерацияның миҫалы булып тора. Музыка ҡоралдарының күбеһе шул принципҡа нигеҙләнгән. Тынлы инструменттарға был ҡағиҙә ҡағылмай, тынлы инструменттарҙа һауа ағымы инструменттың тигеҙ булмаған өлөшөндә генерациялана. Когерент тауыш булдырыу өсөн тауыш йәки фонон лазеры ҡулланыла.[5]

Ультратауыш[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Ультратауыш — юғары йышлыҡтағы һығылмалы тирбәлеүҙәр. Кеше ҡолағы мөхиттә 16 ГкГц-20-гә тирбәлеүҙәрҙе тауыш тип ҡабул итә; юғары йышлыҡтағы тирбәлеүҙәр ультратауыш (ишетеү һәләтенән ситтә) тип атала.

Тауыш таралыу[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Тауыш таралыу — арауыҡта һәм ваҡытта тауыш тулҡындарының таралыуы. Тауыш тулҡыны газ, шыйыҡ йәки ҡаты хәлдә булған матдәләрҙә тарала, ошо матдәләрҙә тауыш деформация тыуҙыра һәм матдәнең өлөшсәләре күскән яҡҡа тауыш тарала. Мөхиттә эҙмә-эҙлекле өлөшсәләрҙең һирәкләнеүе һәм ҡыҫылыуы алышынап тора, күрше өлкәләр араһындаға ара тауыш оҙонлоғона тиң.

Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  1. Книга:Физическая энциклопедия||автор=И. П. Голямина|статья=Звук|ссылка=http://www.femto.com.ua/articles/part_1/1222.html%7Cстраницы=
  2. Слух — общая информация
  3. Архив журнала «Звукорежиссёр», 2000, #8 Архивная копия от 27 февраль 2007 на Wayback Machine
  4. Архив журнала «Звукорежиссёр», 2000, #9 2007 йылдың 27 февраль көнөнҙә архивланған.
  5. Jacob B. Khurgin. Phonon lasers gain a sound foundation (инг.) // Physics. — 2010. — Т. 3. — С. 16.

Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]