Эстәлеккә күсергә

Тәбриз

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Тәбриз
фарс. تبریز
Байраҡ
Рәсем
Рәсми атамаһы تبریز
Рәсми тел фарсы теле
Дәүләт  Иран[1]
Административ үҙәге Сәфәүиҙәр дәүләте[2], Ҡара Ҡуйлылар, Восточный Азербайджан[d], Азадистан[d] һәм Тебриз[d]
Административ-территориаль берәмек Үҙәк бахшы[d]
Сәғәт бүлкәте UTC+3:30[d]
Хөкүмәт башлығы Yaqub Hoshyar[d]
Ойошма ағзаһы Лига исторических городов[d][3]
Халыҡ һаны 1 558 693 кеше (2016)[4][5]
Ир-егеттәр 786 661[5]
Ҡатын-ҡыҙҙар 772 032[5]
Диңгеҙ кимәленән бейеклек 1340 метр
Туғандаш ҡала Баҡы[6][7], Конья, Ыстамбул, Ғәззә, Хужанд һәм Могилёв[8]
Милке Саханд (стадион)[d] һәм Takhti Stadium (Tabriz)[d]
Майҙан 324 км²
Почта индексы 51368
Рәсми сайт tabriz.ir
Урынлашыу картаһы
Вид в ночное время
Коллаж
Тема иҡтисады economy of Tabriz[d]
Вид с воздуха
Урындағы телефон коды 041
Номер тамғаһы коды 15
Бында ерләнгән кешеләр категорияһы Категория:Похороненные в Тебризе[d]
Элементтың күренеше өсөн категория Category:Views of Tabriz[d]
Карта
 Тәбриз Викимилектә

Тәбриз (фарс. تبریز, әйтел. [tæbˈriːz] Tabriz, әзерб. Təbriz) — Ирандың төньяҡ-көнбайышында урынлашҡан ҡала. Көнсығыш Әзербайжандың административ үҙәге.

Тебри́з произношение (мәғл.) (Табри́з, Таври́з, фарс. تبریز, әйтелеше [tæbˈriːz] Tabriz, әзерб. تبریز / Təbriz) — Ирандағы ҡала, Көнсығыш Әзербайжан иран провинцияһының административ үҙәге. Вулкан массивы Сәһәнд һәм Эйнали тауы араһында, Урмия күле буйында урынлашҡан.

Ҡала халҡының күпселеге — әзербайжандар[9][⇨].

Ирандың ҙурлығы буйынса дүртенсе ҡалаһы. Бер үк атамалы тимер юл станцияһы (1916).

Тарихы

[үҙгәртергә | сығанаҡты үҙгәртеү]

III—VII быуаттар — Сәсәниҙәр дәүләте составында.

IV быуат — Тәбриз, ул осорҙа әһәмиәте аҙ булған урын, әрмән-фарсы һуғышы һөҙөмтәһендә емерелгән[10].

IX быуат аҙағы — Ғәрәп хәлифәлеге һөжүменән һуң Сажиҙар әмирлеге барлыҡҡа килгән.

XII—XIII быуаттар — Илдегиҙиҙәр дәүләтенең баш ҡалаһы.

1220—1222 — ҡала монголдарҙың көньяҡ Кавказға беренсе разведка походы (1220—1222) ваҡытында өс тапҡыр монголдар һөжүменә дусар була һәм уларға өс тапҡыр аҡса түләп ҡотола.

XIII—XIV быуаттар монгол илһан Хүләгүиҙәр дәүләтенең баш ҡалаларының береһе.

1375—1468 — Ҡара Ҡуйлылар төрки төркмән дәүләтенең баш ҡалаһы.

1469—1501 — Аҡ Ҡуйлы төрки төркмәндәр дәүләтенең баш ҡалаһы. Аҡ Ҡуйлы осоронда Тәбриз мөһим иҡтисади әһәмиәткә эйә була, ул Бөйөк ебәк юлында йөк күсереп тейәү пункты була. Немец сәйәхәтсеһе Иоганн Шильтбергер шаһтың Тәбриздән килгән килеме «ҡеүәтле христиан монархының килеменән артығыраҡ, сөнки был ҡала — ҙур сауҙа әйләнеше үҙәге» тип яҙған[11].

1474 йылда ҡалаға Афанасий Никитин килә, ул уны үҙенең «Хожение за три моря» юлъяҙмаларында телгә ала[12].

1501—1555 — Сәфәүиҙәр дәүләтенең баш ҡалаһы Тәбриз Урта Көнсығыштың иң эре мәҙәни һәм иҡтисади үҙәктәренең береһенә әүерелә[13].

1747—1802 — Тәбриз ханлығының баш ҡалаһы, уға төркиләшкән Дунбули курд ҡәбиләһе вәкилдәре етәкселек итә.

1827 — урыҫ-фарсы һуғышы барышында рус ғәскәрҙәре тарафынан баҫып алына.

Ҡала ҡеүәтле ер тетрәүҙәр арҡаһында өс тапҡыр (858 йылда, 1041 йылда һәм 1721 йылда) емерелгән.

XX быуат башында Тәбриз бик күп радикаль ойошмаларҙың һыйыныу урыны булғанлыҡтан, 1905—1911 йылдарҙағы Ҡаджар Иранының Конституцион революцияһында мөһим роль уйнай. 1908 йылда уҡ ҡаланан Тәбриз губернаторы вазифаһын биләгән принц Мөхәммәт-Али шаһ яҡлылар ҡыуыла. Яңы мәжлес булдырыу — ҡаршы сығыусыларҙың төп талаптарының береһе була. Инглиз һәм урыҫ ғәскәрҙәре Иранға баҫып инә һәм революцияны баҫтыра. Һуңғылары Тәбризде баҫып ала, радикаль революцион төркөмдәрҙе ҡоралһыҙландыра, әммә шул уҡ ваҡытта шаһ губернаторына ҡалаға инеү мөмкинлеген танымай һәм кире ҡаға. Һөҙөмтәлә Мөхәммәт Али шаһ Рәсәйгә китергә мәжбүр була, ә 1909 йылда власҡа яңы хаким, Ҡаджарҙар династияһынан һуңғыһы Солтан Әхмәт шаһ килә[14].

1941 йылдың 25 авгусында Иран операцияһы башлана һәм СССР-ҙың Хәрби-һауа көстәре Тәбризға һөжүм итә. 26 августа Ҡыҙыл Армия Тәбризде баҫып ала[15]. Ҡалала радиоразведка бурыстарын үтәгән ОСНАЗ (х/ч 95960) 442-се айырым радиодивизионы урынлашҡан булған. Совет оккупацияһынан һуң 3 йыл үткәс, 1945 йылдың 12 декабрендә, Тәбриз СССР-ҙың ҡатнашлығында ойошторолған һәм, Советтар Союзы Ирандан ғәскәрҙәрен сығарғандан һуң[16], 1946 йылдың декабренә тиклем йәшәүен дауам иткән Әзербайжан Демократик Республикаһының баш ҡалаһы булған.

Ислам революцияһы башланғанға тиклем Тәбриздә шаһ режимына ҡаршы массауи сығыштар булған. Улар армия көстәре тарафынан ҡаты баҫтырыла[17].

1980—1988 йылдарҙағы Иран-Ираҡ һуғышы ваҡытындағы хәрби хәрәкәттәр барышында ҡала ныҡ зыян күргән.

Халҡы

[үҙгәртергә | сығанаҡты үҙгәртеү]

1293—1294 йылдарҙа Тәбризгә килгән Марко Поло былай тип яҙа:

«Тәбриз халҡы, төрлө милләт вәкилдәренән: (несториандар, әрмәндәр, йәһүдтәр, грузиндар, иранлылар һәм Мөхәммәттең эйәреүселәре, йәғни Тәбриздәрҙең төп халҡы булған мосолмандарҙан торған. Һәр халыҡтың үҙ теле бар»[18].

XV быуатта ҡала халҡы 200 000 кеше тәшкил итә[11]. 1501 йылда Тәбриздә 300 000 тирәһе кеше иҫәпләнә. XVI быуаттың беренсе яртыһында ҡала дүрт тапҡыр Ғосмандар тарафынан бөлгөнлөккә төшөрөлгән[19]. Тенрейро әйтеүенсә, 1523 йылда Тәбриздә төркиҙәр аҙ була, ҡалала фарсылар йәшәй, әрмәндәр ҙә күп була[20]. 1585 йылға Тәбриз халҡы 100 000 кешегә тиклем кәмей. 1585-1588 йылдарҙа Ғосман армияһы Әзербайжан өлкәһен баҫып алғас, Тәбриз халҡы тулыһынса юҡ ителә[21].

XIX быуат

[үҙгәртергә | сығанаҡты үҙгәртеү]
« Тәбриз, Әзербайжан кеүек үк, төрки характеры менән айырылып тора. Мэри Шейл билдәләүенсә: «Фарсыстандың төп ҡалаһында булыуың Һәм шул уҡ ваҡытта фарсы телендә бер һүҙ ҙә ишетмәүең ғәжәп. Халыҡ тулып ятҡан баҙарҙа ғәрәптәр һәм фарсылар һирәк, күҙгә ташланған берҙән-бер тел — төрки теле», һәм «был төрки ҡалаһы тип әйтергә мөмкин». »

[22]

1868 йылда ҡалала 5 меңгә тиклем әрмән йәшәгән[23].

Хәҙерге заманда

[үҙгәртергә | сығанаҡты үҙгәртеү]

Хәҙерге ваҡытта төп халҡы — әзербайжандар[9][24][25]. Шулай уҡ фарсылар, курдтар, әрмәндәр һәм Ирандың башҡа халыҡтары йәшәй. Халыҡ әзербайжан телендә лә, фарсы телдәрендә лә һөйләшә.

Мәҙәниәт һәм сәнғәт

[үҙгәртергә | сығанаҡты үҙгәртеү]

Тәбриз миниатюра мәктәбе

[үҙгәртергә | сығанаҡты үҙгәртеү]

XIV быуат башында Хүләгүҙәр дәүләтенең монгол илхандары тарафынан фарсы миниатюраһының Тебриз мәктәбенә нигеҙ һалына[26], унда, ҡайһы берҙә көслөк менән, иң яҡшы рәссамдар һәм каллиграфтар йәлеп ителә[13], әммә уның сәскә атыуы XVI быуатҡа, Тимуридтар Империяһы тарҡалғандан һуң Сәфәүиҙәр династияһы осорона тура килә. Ул шул ваҡыттағы күп кенә художество тенденциялары, шулай уҡ көнсығыш-азия традицияларының ислам һынлы сәнғәтенә тәүге тапҡыр үтеп инеүе, атап әйткәндә, был мәктәптең эштәрендә ғалимдар ҡытай һәм монгол йоғонтоһон билдәләй[27]. Әммә ҡытай һынлы сәнғәте менән танышыу Иран тарихында беренсе булғанлыҡтан, Тәбриз мәктәбенең тәүге осоронда ҡытай сюжеттарының тупаҫ күсермәһен осратырға мөмкин. Миниатюраларҙың сюжеттарында, ҡағиҙә булараҡ, көнкүреш күренештәре, һарайҙағы тормош, шулай уҡ классик фарсы әҙәбиәте әҫәрҙәренән эпизодтар була, әммә, билдәләп үтергә кәрәк, миниатюраның образлы стиле йыш ҡына авторҙарҙың ниәтенән алыҫлаша. XVI быуатта Тәбриз мәктәбе һарай мәҙәниәте мөхитендә үҫешә, уны көнкүреш деталдәрен киң күрһәтеү, декоративлыҡтың артыуы һәм дөйөм тәьҫораттың өҙлөкһөҙлөгө ҡылыҡһырлай[13].

XVI быуаттың Тәбриз миниатюра мәктәбе вәкилдәре[13]: Солтан Мөхәммәт, Аға Мирек, Мозаффар Али, Мирза Али, Мирсәйет Али була.

Тәбриз миниатюралары Орхан Памуктың «Имя мне Красный» романында телгә алына.

Келәмдәре

[үҙгәртергә | сығанаҡты үҙгәртеү]
Ковёр «Намазлык». Тебризская школа. XV век. Частная коллекция Э. Пароваччи, Италия.

Несмотря на то, что понятие «Тебризский ковёр» обозначает особый вид ковров, произведенных на Северо-Западе Ирана, Тебриз занимает в этом регионе особое место как центр всей данной школы ковроткачества, начиная с V—VI веков[28]. В XVI веке многие ковры ткались для дворцов иранской шахской знати эпохи Сефевидов, несмотря на это в них оставалась связь с народными бытовыми ковровыми изделиями Азербайджана. В оформлении ковров использовались изображения охотничьих сцен, «звериные» мотивы, растительный орнамент, одна из характерных черт тебризских ковров — богатая красочная гамма[13]. На протяжении XVI—XVII веков влияние тебризской школы выходило далеко за пределы северо-западного региона, так, она оказывала немалое влияние на ковровое искусство других регионов Империи[29], а азербайджанские ковроткачи Тебриза приобрели славу ткачей, способных соткать ковры любого качества и сложности, начиная от простых шерстяных заканчивая сложными шелковыми коврами[30].

Тышҡы видеофайлдар
YouTube сайтында Рубаба Мурадова «Dumanlı Təbriz»

Әҙәбиәт һәм музыка

[үҙгәртергә | сығанаҡты үҙгәртеү]

Близость к вулканическому массиву Сехенд вдохновляла многих творческих людей, побывавших в Тебризе. Город имеет особое место в иранской поэзии, к нему неоднократно обращались многие классики. Так, персидский поэт Руми, избрал своим наставником дервиша Шамса из Тебриза («Шамс» означает в переводе «солнце»), неоднократно обращался к Тебризу, в одном из своих произведений называл его «местом влюблённых» (фарс. شهر تبريز است و کوی دلبران).

Тебризу посвящены стихи Народного поэта Азербайджана Сабира Рустамханлы «Təbrizlə görüş» и «İnansa Təbriz deyil»[31].

Также известно произведение азербайджанского писателя Мамед Саида Ордубади «Dumanlı Təbriz» (Ҡалып:Tr-az), посвящённое национально-освободительному движению в Южном Азербайджане в 1905—1911 годах[32]. По мотивам этого произведения азербайджанским композитором Афрасиабом Бадалбейли была создана одноимённая музыкальная композиция[33].

Фән һәм мәғарифы

[үҙгәртергә | сығанаҡты үҙгәртеү]

В 1898 году известный персидский поэт Адиб-аль-Мемалик начал издавать в Тебризе газету «Адаб».

В Тебризе действуют около двадцати высших учебных заведений, среди которых выделяются Тебризский университет, Тебризский университет медицинских наук, Азербайджанский университет имени Шахид Мадани, Университет художеств и Университет педагогов Азербайджана. В городе базируется Центр науки и технологий Восточного Азербайджана и Тебризская национальная библиотека.

Могила Шахрияра в «Мавзолее поэтов» в Тебризе

Спорт

[үҙгәртергә | сығанаҡты үҙгәртеү]

В Тебризе базируются футбольные клубы «Трактор» и «Машин Сази».

Иҡтисады

[үҙгәртергә | сығанаҡты үҙгәртеү]
Схематичная карта города, XVI век, работа Матракчи Насуха

Исторически Тебриз был крупным торговым центром, о чём свидетельствует старинный Тебризский базар — памятник Всемирного наследия ЮНЕСКО.

Ныне город является вторым по значению промышленно-индустриальным центром Ирана. В городе расположена сеть профильных заводов и фабрик Иранской тракторостроительной компании «Тебриз Мохсен», составляющей ядро машиностроительной индустрии Ирана, филиалы которой действуют во многих городах страны и за рубежом. В городе расположены также нефтеперерабатывающий, химический и цементный заводы. Развита легкая и текстильная промышленность, функционирует ковроткаческая прядильная фабрика.

Транспорты

[үҙгәртергә | сығанаҡты үҙгәртеү]

Климаты

[үҙгәртергә | сығанаҡты үҙгәртеү]
Тебриза климаты
Күрһәткес Ғин. Фев. Март Апр. Май Июнь Июль Авг. Сен. Окт. Нояб. Дек. Йыл
Абсолют максимум, °C 16,0 18,5 25,0 27,0 32,1 39,0 42,0 40,0 35,2 30,0 22,0 17,0 42,0
Уртаса максимум, °C 1,2 3,8 10,1 16,5 22,5 28,6 32,9 32,3 28,2 19,9 12,1 4,9 17,7
Уртаса температура, °C −3,2 −0,8 4,9 10,9 16,5 21,9 26,0 25,3 21,1 13,5 6,5 0,3 11,9
Уртаса минимум, °C −6,6 −4,5 0,3 5,7 10,6 15,2 19,6 19,0 14,3 8,0 2,1 −3 6,7
Абсолют минимум, °C −29 −26 −19 −12 0,6 5,0 11,0 11,0 6,0 −4 −14 −24 −29
Яуым-төшөм нормаһы, мм 25 25 47 53 41 18 3 4 9 28 28 26 311
Сығанаҡ: NOAA

Туғандаш ҡалалар

[үҙгәртергә | сығанаҡты үҙгәртеү]
alias = Фәләстин Дәүләтеshortname alias = Фәләстин Дәүләтеflag alias = Flag of Palestine.svgразмер =

}} Газа, Государство Палестина

Галерея

[үҙгәртергә | сығанаҡты үҙгәртеү]

Панорамалы күренеш

[үҙгәртергә | сығанаҡты үҙгәртеү]

Ҡалып:Wide image

Шулай уҡ ҡарағыҙ

[үҙгәртергә | сығанаҡты үҙгәртеү]

Иҫкәрмәләр

[үҙгәртергә | сығанаҡты үҙгәртеү]
  1. ↑ Муин М. فرهنگ فارسی معین — Amir Kabir Publishers, 1972.
  2. ↑ Сефевиды — 1501.
  3. ↑ https://web.archive.org/web/20240528114922/https://www.lhc-s.org/member_cities/
  4. ↑ Statistical Center of Iran > Home
  5. 1 2 3 جمعیت به تفکیک تقسیمات کشوری (фарсы)
  6. ↑ http://baku-ih.gov.az/page/26.html
  7. ↑ http://azerbaijans.com/content_1719_az.html
  8. ↑ https://goridcentr.csgpb.by/pobratimy/virtualnaya-ekskursiya/tebriz-islamskaya-respublika-iran/
  9. 1 2 Kyle Evered TABRIZ // Encyclopaedia of Modern Asia. Volume 5: Possession to Turkey. — 2002. — Т. 1. — С. 366. — ISSN 0-684-80617-7.
  10. ↑ Azerbaijan iv. Islamic History to 1941 — Encyclopædia Iranica. C. E. Bosworth
  11. 1 2 Сергей Нефедов, «Война и общество. Факторный анализ исторического процесса. История Востока», с. 519
  12. ↑ Хожение за три моря Афанасия Никитина. — Л., 1986. — С. 57.
  13. 1 2 3 4 5 Искусство Азербайджана, В. Шлеев при участии Б. Веймарно; раздел «миниатюры» — Т.Каптерева
  14. ↑ Васильев Л. История Востока, Глава 10 Шиитский Иран в XIX—XX вв.
  15. ↑ Kaveh, Farrokh. Iran at War: 1500—1988. — Oxford: Osprey Publishing, 2011. — 488 p. — (General Military). — ISBN 1-84603-491-4
  16. ↑ George Lenczowski. «United States' Support for Iran’s Independence and Integrity, 1945—1959», Annals of the American Academy of Political and Social Science, Vol. 401, America and the Middle East. (May, 1972), p. 49
  17. ↑ Алиев С. М. История Ирана. XX век. — М.: Институт востоковедения РАН: Крафт+, 2004. — С. 437—438. — ISBN 5-93675-075-2, 5-89282-184-6.
  18. ↑ Cihan Aydoğmuşoğlu, «Tarihte Tebriz», s. 74-75
  19. ↑ Сергей Нефедов, «Война и общество. Факторный анализ исторического процесса. История Востока», с. 638
  20. ↑ Willem Floor and Hasan Javadi, The Role of Azerbaijani Turkish in Safavid Iran,
  21. ↑ Сергей Нефедов, «Война и общество. Факторный анализ исторического процесса. История Востока», с. 639
  22. ↑ TABRIZ v. The city in the 19th century — Encyclopædia Iranica. James D. Clark
  23. ↑ Кузнецова Н.А. Иран в первой половине XIX века / Ганковский Ю.В.. — М.: Наука. Главная редакция восточной литературы, 1983. — С. 187. — 265 с.
  24. ↑ Azerbaijanis (author Brenda Shaffer), page 206. // Encyclopaedia of Modern Asia. Volume 1: Abacus to China. Editors: David Levinson and Karen Christensen. New York: Charles Scribner’s Sons, 2002, LXVII+ 529 pages. ISBN 978-0-684-31242-2
  25. ↑ Columbia Discovery Service. Дата обращения: 21 сентябрь 2017. Архивировано 1 декабрь 2007 года.
  26. ↑ G.Fehervari. Art and architecture // Peter Malcolm Holt, Ann K. S. Lambton, Bernard Lewis. The Cambridge history of Islam, vol. 2. Cambridge University Press, 1977, p. 738
  27. ↑ «Tabrīz school.» Encyclopædia Britannica. 1995
  28. ↑ Gedar. Ketabe Honare Iran. — p. 471
  29. ↑ Л. С. БРЕТАНИЦКИЙ, Б. В. ВЕЙМАРН. ОЧЕРКИ ИСТОРИИ И ТЕОРИИ ИЗОБРАЗИТЕЛЬНЫХ ИСКУССТВ. Искусство Азербайджана. Стр. 118—120. Дата обращения: 15 февраль 2010. Архивировано 15 февраль 2010 года.
  30. ↑ Andrew Burke, Mark Elliot. Iran. — Lovely planet, 2008. — Т. 5. — С. 64. — ISBN 9781741042931.
  31. ↑ Tənzilə Rüstəmxanlı. Sabir Rüstəmxanlı yaradıcılığında Cənub mövzusu. Дата обращения: 28 февраль 2024. Архивировано 28 февраль 2024 года.
  32. ↑ История Азербайджана: ч. 1. Азербайджан в период пролетарской революции и построения социализма. ч. 2. Азербайджан в годы завершения строительства социалистического общества и в период развернутого строительства коммунизма
  33. ↑ ƏFRASİYAB BƏDƏLBƏYLİ… MUSİQİMİZİN DÜNƏNİ, BU GÜNÜ VƏ SABAHI
  34. ↑ Официальный портал мэрии Казани. Дата обращения: 22 ноябрь 2014. Архивировано из оригинала 27 октябрь 2013 года.
  35. ↑ تبریز و خجند خواهر خوانده می شوند. Дата обращения: 8 май 2012. Архивировано 8 май 2012 года.

Әҙәбиәт

[үҙгәртергә | сығанаҡты үҙгәртеү]
  • Тебри́з (Тавриз) // Татары — Топрик. — М. : Советская энциклопедия, 1956. — С. 95. — (Большая советская энциклопедия : [в 51 т.]; vol. 1949—1958, вып. 42).

Һылтанмалар

[үҙгәртергә | сығанаҡты үҙгәртеү]
commons: Тәбриз Викимилектә
n: Тәбриз Викияңылыҡтарҙа
voy: Тәбриз Викигид

Ҡалып:Административные центры останов Ирана

Алдан килеүсе:
Ктесифон		 Столица Ирана (Персии)
1501–1555		 Һуңынан килеүсе:
Казвин
«https://ba.wikipedia.org/w/index.php?title=Тәбриз&oldid=1297050» битенән алынған