Ференц Деак (сәйәсмән)

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Перейти к навигации Перейти к поиску
Ференц Деак
мадьярса  Deák Ferenc
Рәсем
Заты ир-ат[1][2][3]
Гражданлығы Flag of Hungary (1874-1896).svg Венгрия[4]
Тыуған көнө 17 октябрь 1803({{padleft:1803|4|0}}-{{padleft:10|2|0}}-{{padleft:17|2|0}})[3][5][6]
Тыуған урыны Габсбургтар монархияһы,Шёйтёр[d][7]
Вафат булған көнө 28 ғинуар 1876({{padleft:1876|4|0}}-{{padleft:1|2|0}}-{{padleft:28|2|0}})[3] (72 йәш)
Вафат булған урыны Австро-Венгрия, Будапешт[7]
Үлем сәбәбе сердечно-сосудистые заболевания[d]
Ерләнгән урыны Керепеши[d]
Атаһы Ференц Деак-старший[d]
Әсәһе Эржебет Шибрик[d]
Бер туғандары Antal Deák[d]
Нәҫеле Deák family[d]
Һөнәр төрө сәйәсмән
Биләгән вазифаһы Венгрия дәүләт йыйылышы ағзаһы[d] һәм Minister of Justice of Hungary[d]
Ойошма йәки клуб ағзаһы Венрия фәндәр академияһы[d]
Уҡыу йорто Королевская юридическая академия в Дьере[d]
Эш урыны Будапешт
Сәйәси фирҡә ағзаһы Opposition Party[d]
Ҡултамға
Commons-logo.svg Ференц Деак Викимилектә

Фе́ренц Де́ак (мадьярса  Deák Ferenc; 17 октябрь 1803(18031017), Шёйтёр — 28 ғинуар [[ 1876 йыл| 1876]], Будапешт) — 19 быуат Венгрия сәйәсмәне. 1867 йылда төҙөлгән Австрия һәм Венгрия килешеүе «атаһы».

Биографияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Ференц Деак Ференц Деак (атаһы) менән Эржебет Шибриктың алтынсы балаһы булып донъяға килгән. Ференцты тапҡанда әсәһе үлеп китә, 1808 йылға тиклем малай атаһының туғаны Йожеф Деактың ғаиләһендә Залатарнокта тәрбиәләнә, шунан һуң кесе ҡустыларын оло ағаһы һәм апалары үҙ тәрбиәһенә ала(Антал, Йозефа һәм Клара).

1817 йылда Ференц Деак Дьерҙағы Королдең фәндәр академияһына уҡырға инә. 1817—1819 йылдарҙа философия факультетында уҡый, үҙ аллы конституция һәм хоҡуҡ тарихын өйрәнә. Пешт ҡалаһында хоҡуҡ буйынса ике йыллыҡ практика үтә. 1823 йылда юрист дипломын ала. Деак әҙәбиәт ярата һәм Шандор Кишфалуди менән Михай Вёрёшмарти шиғырҙарын яратып уҡый. Вёрёшмарти менән Деак башта хат алыша, һуңыраҡ шәхсән танышып, уның менән дуҫлашып китә . 1839 йылда Венгрия фәндәр академияһының ағзаһы итеп һайлана, 1855 йылда уның президенты булып китә.

1824—1832 йылдарҙа Ференц Деак Зала зала комитатында адвокат һәм етемдәр эше буйынса комитет секретаре булып эшләй. 1833 йылда Ференц Деак ағаһы Анталдың урынына Братиславаға Венгрия сеймы вәкиле булып китә һәм оппозицияға ҡушыла. Ул крәҫтәиндәрҙең хоҡуғын яҡлай, һүҙ һәм дин һайлау азатлығы , үлем язаһын бөтөрөү өсөн көрәшә. Оппозицияла булған эшмәкәрҙәрҙе ул Деак партияһына берләштерә һәм уның етәксеһе була. 1848 йылда тәүге Лайош Баттяни Венгр хөкүмәтендә Ференц Деак юстиция министры вазифаһына тәғәйенләнә.

Венгриялағы 1848—1849 йылдарҙағы революция венгр халҡының азатлығы өсөн көрәшкә әйләнгәс, Деак Венгрия хөкүмәте менән Вена араһында аралашсы булырға тырышып ҡарай. Был һөйләшеүҙәр һөҙөмтә бирмәгәс, Деак Кехидакустандәге биләмәһенә ҡайтып китә. Революция еңелгәс, Деак Габсбургтарға ҡаршы пассив көрәш алып барырға өндәй. 1854 йылда ул ер- мөлкәтен һатып, Пештҡа күсеп килә. 1861 йылда вәкилдәр йыйылышына Деак Пешт ҡалаһы вәкиле булып һайлана. Деакка тәү сиратта Йожеф Этвёш һәм Иштван Сеченьи ярҙам итә.

1865 йылдың 15 апрелендә «Pesti Napló» гәзитендә Деактың киң билдәле булып киткән, Австрия менән Венгрия араһында килешеүгә тәүге юл ярған «Пасха мәҡәләһе» сыға. 1867 йылдан һуң Деак Граждан кодексын әҙерләүгә ҙур өлөш индерә, һуңынан ҙур сәйәсәттә ҡатнашмай. 1876 йылдың 28 ғинуарында йөрәк сиренән вафат була. Деак Керепеши зыяратында ерләнгән.

Цислейтания (земли австрийской короны): 1. Богемия, 2. Буковина, 3. Каринтия, 4. Крайна, 5. Далмация, 6. Галиция и Лодомерия, 7. Австрийское Приморье, 8. Нижняя Австрия, 9. Моравия, 10. Зальцбург, 11. Силезия, 12. Штирия, 13. Тироль, 14. Верхняя Австрия, 15. Форарльберг. Транслейтания (земли венгерской короны): 16. Венгрия, 17. Хорватия и Словения, 18. Босния и Герцеговина.

Ференц Деак исеме Венгрия баш ҡалаһының бер үҙәк майҙанына бирелгән, унан йыраҡ түгел урынлашҡан Будапешт метроһының үҙәк станцияһы Деак Ференц исемен йөрөтә.

Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  1. VIAF — 2012.
  2. Немецкая национальная библиотека, Берлинская государственная библиотека, Баварская государственная библиотека и др. Record #118671227 // Общий нормативный контроль (GND) — 2012—2016.
  3. 3,0 3,1 3,2 BNF танытҡысы: асыҡ мәғлүмәт платформаһы — 2011.
  4. LIBRIS — 2012.
  5. Encyclopædia Britannica
  6. Энциклопедия Брокгауз
  7. 7,0 7,1 Деак Ференц // Большая советская энциклопедия: [в 30 т.] / под ред. А. М. Прохоров — 3-е изд. — М.: Советская энциклопедия, 1969.

Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]