Ынйыҡай менән Юлдыҡай (йыр)

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Перейти к навигации Перейти к поиску
«Ынйыҡай менән Юлдыҡай»
Йыр
Жанр

башҡорт халыҡ йыры

Башҡарыу теле

башҡорт

Авторы

халыҡ

Ынйыҡай менән Юлдыҡай — башҡорт халыҡ йыры (һалмаҡ көй).

Тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

«Ынйыҡай менән Юлдыҡай» һалмаҡ башҡорт халыҡ көйө һәм уның варианттары 1894 йылда С. Г. Рыбаков тарафынан Ырымбур губернаһы Орск өйәҙенең Солтан приискыһында (хәҙер Башҡортостандың Баймаҡ районы) Абдрахман Үҙәнбаевтан яҙылып алынған. Йыр «Музыка и песни уральских мусульман с очерком их быта» исемле китапта нәшер ителә. Һуңғараҡ йырҙы Ғ. Ғ. Ишбулатов, Ф. Х. Камаев, М. М. Сәғитов, Н. Д. Шоңҡаровтар яҙып алалар.

Йөкмәткеһе[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

С. Рыбаков яҙып алған версияла йырҙың тарихы башҡорттарҙың йәйләүендә булған ваҡиға менән бәйле. Йәйләүҙә ете ҡыҙ йәшәй, уларҙың береһенең егете була. Бер көн, барыһы ла сабынлыҡта булған саҡта, егет ҡыҙҙарға килгән. Ҡымыҙ менән итте алам тип, егет күрше бай ҡыуыш өҫтөнә менә. Өҫтән төшөп килгән сағында егет салғыларға эсе менән барып төшөп, һәләк була. Ҡыҙҙарҙы егеттең үлемендә ғәйепләйҙәр һәм Себергә һөрәләр. Ҡыҙҙарҙың икеүһе йыр ижад итә, һуңынан йырҙы уларҙың исеме менән атай башлайҙар.

Икенсе версия буйынса, Ынйыҡай — ҡыҙ, ә Юлдыҡай — егет исеме. Кис ултырыуҙа бәхетһеҙ осраҡтан ҡыҙҙың әхирәте һәләк була. Бер-берен һөйгән Ынйыҡай менән Юлдыҡайҙы уның үлемендә ғәйепләйҙәр һәм төрмәгә бикләп ҡуялар.

Характеристикаһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Йыр эпик характерлы. Көйө — киң диапазонлы (дуодецима), орнаментикаһының, музыкаль фразаларҙың ҡабатланмауы менән айырыла. Музыкаль теманың көсөргәнешлеге көйҙөң квинт тонына күтәрелеүе һәм терца тонына тиклем кинәт кенә төшәүе аша өлгәшә.

Башҡарыусылар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Оҫта башҡарыусылар араһында — РФ-ның халыҡ артисы Ф. Ә. Килдейәрова. Йыр мотивтары буйынса Ғ. С. Әлмөхәмәтов — опера, драматург Х. Ғ. Ғәбитов[1] пьеса ижад итә. «Ынйыҡай менән Юлдыҡай» пьесаһы (1924) шул йылдарҙа күп тапҡыр Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театрында ҡуйылды.

Ҡулланыу[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Композитор А. М. Ҡобағошев «Ынйыҡай менән Юлдыҡай» йырын фортепиано һәм тауыш өсөн, ә Ғ. З. Сөләймәнов — ҡурай өсөн эшкәрттеләр.

Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • Башкирские народные протяжные песни / сост. Л. К. Сальманова. Уфа, 2007.

Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]