Ысыҡ-Күл

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Унда күсергә: төп йүнәлештәр, эҙләү

Ысыҡ-Күл
ҡырғ. Ысык-Көл
42°26′00″ с. ш. 77°11′00″ в. д.HGЯO
Issyk-Kulmeer.jpg
Ил Ҡырғыҙстан Ҡырғыҙстан
Регион Ысыҡ-Күл өлкәһе
Диңгеҙ кимәленән бейеклеге 1609 м
Оҙонлоғо 182 км
Киңлеге 58 км
Майҙаны 6236 км²
Күләме 1738 км³
Яр һыҙығы оҙонлоғо 688 км
Иң ҙур тәрәнлек 702 м
Уртаса тәрәнлек 278 м
Минерализация тибы солоноватая
Тоҙлолоғо 5,9 ‰
Һыу йыйыу майҙаны 15 844 км²
Ҡойоусы йылғалар Тюп, Джергалан, Каракол
Ысыҡ-Күл (Ҡырғыҙстан)
Blue pog.svg
Ысыҡ-Күл
Commons-logo.svg Ысыҡ-Күл Викимилектә
Спутник фотоһүрәте NASA

Ысыҡ-Күл (ҡырғ. Ысык-Көл — «ҡыҙыу күл») — Ҡырғыҙстандағы иң ҙур күл, донъялағы 25 иң ҙур майҙанлы күлдәрҙең береһе, шулай уҡ тәрәнлеге буйынса алтынсы урынды алып тора. Республиканың төньяҡ-көнсығыш өлөшөндә, Төньяҡ Тянь-шань тауҙарында: Күндәй-Ала-Тоо һәм Терский Ала-Тоо һырты араһында 1609 м бейеклектә урынлашҡан. Ағымһыҙ күлгә 80-гә яҡын ҙур булмаған йылғалар ағып төшә. Уларҙың иң ҙурҙары булып көнсығыштан Түп һәм Джергалан аға. Көнбайыш өлөшөндә Шыу йылғаһы бик яҡын тура килә, шуға ла яҙғы ташҡын ваҡытында Кутемалды йылғаһы (оҙонлоғо 6 км) ҡушылып киткән саҡта һыуының бер өлөшө күлгә ағып төшә. Күлдең һыу кимәле цикллап үҙгәреүсән (йәғни күтәрелмәй ҡала, йә таша); цикл 10 йыл дауам итә. Һыуы тоҙло (минерализацияһы — 5,90 ‰).

Һыу күләме 1738 км³, майҙаны — 6236 км², яр буйы оҙонлоғо — 688 км, уртаса тәрәнлеге — 278 м, бер үк тәрәнлектәр яҡынса 2,5 тапҡырға күберәк һәм 702 метрға тигеҙ. Оҙонлоғо көнбайыштан көнсығышҡа 182 км, ә көньяҡтан төньяҡҡа табан — 58 км.

Ысыҡ-күл буйындағы шәфәҡ (2002)
Ысыҡ-күлдә ҡомло һыу инеү урыны

Климат[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Уртаса диңгеҙ климаты һаҡлана. Ысыҡ-Күл акваторияһы буйлап йомшаҡ йоғонто яһай. Ғинуарҙың уртаса температураһы: Тамға −2°, Сулпан-Ата −3°, Ҡарҡол −6°. Июлдәге уртаса температура: +17°.

Күлдең көнбайыш ярында яуым-төшөм иң әҙе, ә иң күбе соҡорҙоң көнсығыш өлөшөндә.

Ҡояштың ҡыҙҙырыуы 2700 сәғәт тәшкил итә, Ҡара диңгеҙҙекенә ҡарағанда күберәк. Сағыштырыу өсөн, Мәскәүҙә ҡояш ҡыҙҙырыуы 1700 сәғәткә тигеҙ.

Исеме[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Күлдең урыҫса исеме «Иссык-Куль», төрки яҙманан килә — «Иссиқ-Кўл». «Ысык кёль» (ысык көл) ҡырғыҙ теленән «ҡыҙыу күл» тип тәржемә ителә.[1], сөнки күл ҡыш көнө лә туңмай. Соҡорҙоң йылы ҡышы, һыуҙың йылылығы һаҡланып ҡалыуы, күлдең тоҙлолоғо уны туңыуҙан һаҡлай. Әммә Э. М. Мурзаев фекеренсә, (географ һәм топонимист) күлдең исеме элекке «ызык, эзых» (изге) һүҙенән килеп сыҡҡан. Күлдең изгелеге һәм уға ҡарата ҡырғыҙ халҡының ихтирамлы мөнәсәбәте хәҙерге көнгә тиклем дә һаҡланып ҡалған. ref name=murzaevissik> Мурзаев Э. М. Төрки географик атамалары. — М., Вост. лит., 1996. C. 161 татарстан республикаһы, удмурт республикаһы/ref>.

Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  1. Русско-киргизский словарь. Орусча-кыргызча сөздүк. Под ред. Орузбаевой В. О. Редакция Киргизской советской энциклопедии. Фрунзе. 1988