Һөрмә

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Перейти к навигации Перейти к поиску
Һөрмә
Рәсем
Ауырлығы 121,76 ± 0,001[1]
Элемент символы Sb[2]
Химик формула Sb[3]
Каноническая формула SMILES [Sb][3]
Атом һаны 51[4]
Электроотрицательность 2,05
Тығыҙлыҡ 6,69 ± 0,01 грамм на кубический сантиметр[5]
Иреү температураһы 1166 ± 1 Фаренгейт градусы[5]
Ҡайнау нөктәһе 2975 ± 1 Фаренгейт градусы[5]
Давление пара 0 ± 1 миллиметр ртутного столба[5]
Кристаллическая система тригональная сингония[d]
Предел краткосрочного воздействия 5 ± 1 миллиграмм на кубический метр[6], 2 ± 1 миллиграмм на кубический метр[6], 1,5 ± 0,1 миллиграмм на кубический метр[6] һәм 0,5 ± 0,1 миллиграмм на кубический метр[6]
Временное среднее значение предела допустимого воздействия 0,5 ± 0,1 миллиграмм на кубический метр[5], 0,1 ± 0,1 миллиграмм на кубический метр[6] һәм 0,2 ± 0,1 миллиграмм на кубический метр[6]
IDLH 50 ± 10 миллиграмм на кубический метр[5]
Полулетальная доза (LD50) 150 ± 1 миллиграмм на килограмм[7], 80 ± 1 миллиграмм на килограмм[7], 100 ± 1 миллиграмм на килограмм[7], 100 ± 1 миллиграмм на килограмм[7], 720 ± 1 миллиграмм на кубический метр[8], 7500 ± 1 миллиграмм на килограмм[8], 20 000 ± 1 миллиграмм на килограмм[8], 1115 ± 1 миллиграмм на килограмм[8] һәм 900 ± 1 миллиграмм на килограмм[8]
Испанские предметные рубрики для публичных библиотек LEM201000658
PGCH коды 0036
Позиция в Юникоде 92BB[9]
Commons-logo.svg Һөрмә Викимилектә

Һөрмә (лат. Stibium, Sb) — (рус. Сурьма) — Менделеевтың периодик таблицаһының 5-се осоро, 15-се төркөм элементы. Тәртип номеры — 51. Атом һаны 51. Ябай һөрмә матдәһе көмөшһыу-аҡ, күкһел төҫмөрлө ярмаланып торған ярым металл. Төрлө баҫым ваҡытында дүрт металл аллотроп модификацияһы һәм өс аморф модификацияһы (шартлаусан, ҡара һәм һары һөрмә) билдәле.

Символы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Һөрмә элементының символы — Sb (Стибиум тип уҡыла).

Тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Һөрмә борондан билдәле. Яҡынса беҙҙең эраға тиклем 3000 йылдар самаһында уны көнсығыш илдәрендә һауыт эшләү өсөн ҡулланалар. Б.э.т. XIX быуатта уҡ боронғо Мысырҙа ялтырауыҡ һөрмә онтағы (тәбиғи Sb2'S3) ҡулланылған, ул mesten йәки stem исеме аҫтында ҡаш ҡарайтыр өсөн ҡулланылған.

Боронғо Грецияла ул στίμμι һәм στίβι тип аталған, ошонан килеп сыҡҡан да инде лат. stibium[10]. Яҡынса б.э. XII—XIV быуаттарында antimonium тигән .атамаһы барлыҡҡа килә. 1789 йылда А. Лавуазье һөрмәне antimoine исеме аҫтында химик элементтар исемлегенә индергән[11] (хәҙерге инглизсә antimony, испан һәм итальян — antimonio, немецса — Antimon). Урыҫ теленә «сурьма» төрөк һәм ҡырым татарҙарынан килеп ингән[12]

Ятҡылыҡтары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Һөрмә ятҡылыҡтары КАР, Алжир, Әзербайжан, Тажикстан, Болгария, Рәсәй, Финляндия, Ҡаҙағстан, Сербия, Ҡытай, Ҡырғыҙстан дәүләттәрендә билдәле[13][14].

Миҡдары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

АҠШ Геология хеҙмәте статистика мәғлүмәттәре буйынса:

2010 йылда һөрмәнең донъя резервы (һөрмә миҡдары тонналарҙа)[15]
Илдә Резерв %
Ҡытай Халыҡ Республикаһы ҠХР 950 000 51,88
Рәсәй Рәсәй 350 000 19,12
Боливия Боливия 310 000 16,93
Тажикстан Тажикстан 50 000 2,73
Көньяҡ Африка Республикаһы КАР 21 000 1,15
Башҡа (Канада/Австралия) 150 000 8,19
Донъяла бөтәһе 831 1 000 100,0

Иҫкәрмә[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  1. Atomic weights of the elements 2013 (IUPAC Technical Report)IUPAC, 1960. — ISSN 0033-4545; 1365-3075; 0074-3925doi:10.1515/PAC-2015-0305
  2. Wieser M. E., Coplen T. B. Atomic weights of the elements 2009 (IUPAC Technical Report) // Pure and Applied ChemistryIUPAC, 2010. — Vol. 83, Iss. 2. — P. 359–396. — ISSN 0033-4545; 1365-3075; 0074-3925doi:10.1351/PAC-REP-10-09-14
  3. 3,0 3,1 ANTIMONY
  4. Химик элементтарҙың периодик системаһы — 1869.
  5. 5,0 5,1 5,2 5,3 5,4 5,5 http://www.cdc.gov/niosh/npg/npgd0036.html
  6. 6,0 6,1 6,2 6,3 6,4 6,5 http://www.cdc.gov/niosh-rtecs/CC3D6AA8.html#modalIdString_CDCTable_3
  7. 7,0 7,1 7,2 7,3 http://www.cdc.gov/niosh-rtecs/CC3D6AA8.html#modalIdString_CDCTable_1
  8. 8,0 8,1 8,2 8,3 8,4 http://www.cdc.gov/niosh/idlh/7440360.html
  9. https://www.cns11643.gov.tw/wordView.jsp?ID=94041
  10. Walde A., Hofmann J. B Lateinisches etymologisches Wörterbuch — Heidelberg: Carl Winter’s Universitätsbuchhandlung, 1938. — Т. 2. — S. 591.
  11. Lavoisier, Antoine Traité Élémentaire de Chimie, présenté dans un ordre nouveau, et d'après des découvertes modernes — Paris: Cuchet, Libraire, 1789. — Б. 192.
  12. Фасмер М. Этимологический словарь русского языка — Прогресс. — М., 1964–1973 Т. 3. — Б. 809.
  13. Месторождение сурьмы
  14. Категория: Месторождения сурьмы — wiki.web.ru
  15. Antimony Uses, Production and Prices Primer. Тәүге сығанаҡтан архивланған 25 октябрь 2012. 9 апрель 2012 тикшерелгән.

Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • Сурьма// Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 25-й т. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.

Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]