Әмирхан Еники

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Унда күсергә: төп йүнәлештәр, эҙләү

Әмирхан Еники, Әмирхан Ниғмәтйән улы Йәнекәев (1909 йылдың 2 марты — 2000 йылдың 16 феврале) — яҙыусы, Татарстан Республикаһының халыҡ яҙыусыһы.

Биографияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • Әмирхан Еники 1909 йылдың 2 мартында элекке Өфө губернаһы Бәләбәй өйәҙе (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Благовар районы) Яңы Ҡарғалы ауылында хәлле крәҫтиән ғаиләһендә тыуа.
  • 1911 йылда атаһы ғаиләһе менән Дәүләкән ауылына (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы ҡалаларының береһе)күсенә. Буласаҡ әҙиптең балылыҡ һәм үҫмер йылдары шул ауылда үтә.
  • 1925 йылда Ҡазанға китә, унда китап магазинына курьер булып эшкә урынлаша.
  • 1926 йылда Ҡазан дәүләт университеты янындағы рабфакка уҡырға инә.
  • 1927—1933 йылдарҙа Донбаста — ликбез курстарында уҡытыусы, Ҡазан мех фабрикаһында — сортировкалаусы, «Ҡыҙыл Татарстан» (хәҙерге «Ватаным Татарстан»), гәзите редакцияһында штаттан тыш хәбәрсе булып эшләй.
  • 1931—1933 йылдарҙа, төп эшенән айырылмайынса, Ҡазандағы Хеҙмәтте фәнни ойоштороу институтында уҡый.
  • 1934—1935 йылдарҙа Ҡазандағы ерле сәнәғәт системаһында техник уҡытыу буйынса методист булып эшләй.
  • 1935—1936 йылдарҙа кинофикация тресында инструктор хеҙмәтен башҡара.
  • 1936—1937 йылдарҙа «Азеркино» (Баку) студияһының махсус вәкиле.
  • 1937—1939 йылдарҙа Ҡазандың 2-се һанлы тегеү фабрикаһы янындағы стахановсылар мәктәбендә уҡыта.
  • 1939—1941 йылдарҙа Үзбәкстандың Маргилан ҡалаһындағы дөйөм белем биреү мәктәптәренең береһендә уҡытыусы булып эшләй.
  • 1941—1945 йылдарҙа Ә. Еники фронтта, хәрәкәттәге армияның хужалыҡ һәм ҡарауыл частарында, һалдат булып хеҙмәт итә.
  • 1945—1950 йылдарҙа бер аҙ «Совет әҙәбиәте» (хәҙерге «Казан утлары») журналында әҙәби хеҙмәткәр, аҙаҡ Татарстан радиокомитетында әҙәби тапшырыуҙар бүлеге мөхәррире булып эшлә.
  • 1950—1952 йылдарҙа Ҡазан авиация техникумында татар телен уҡыта.
  • 1953 йылдан профессиональ яҙыусы хеҙмәтенә күсә.
  • 2000 йылдың 16 февралендә Ҡазанда вафат була.

Ижады[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Ижадында тыуған яғы сағылышы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Әмирхан Еникиҙең ижадында Башҡортостан һәм башҡорт халыҡ темаһы ҙур урын биләй. «Оҙон көй тыңлағанда»(1965), «Әтелмәгән васыят» (1965), «Еҙ ҡыңғырау» (1966), «Ҡурайсы» (1970) хикәйәләре шундай йүнәлештә ижад ителгән. «Әйтелмәгән васыят» хикәйәһе башҡорт әҙәбиәте классигы Баязит Бикбайҙың уға һөйләгәненән сығып ижад ителгән. Әҫәрҙең төп геройы Ағәбей башҡорт халҡының оло әсәһе, уның быуаттар буйы һаҡланып килгән матур йолаларын, ғөрөф-ғәҙәттәрен бөгөнгө менән бәйләүсе өлкән быуын вәкиле булараҡ һүрәтләнә. 1987 йылда донъя күргән «Һуңғы китап» исемле автобиографик әҫәрендә Ә. Еники Башҡортостан һәм башҡорт халҡы темаһына айырыуса киң һәм төплө туҡтала. Бында авторҙың сағыу балалыҡ йылдары тормошон һүрәтләү Яңы Ҡарғалы ауылы,Дәүләкән ҡалаһы тарихы менән тығыҙ үрелеп һүрәтләнә, башҡорттарҙың һәм мишәрҙәрҙең тормош-көнкүреше, мәҙәниәте, рухи донъяһы үҙенсәлекле сағылдырыла.

Маҡтаулы исемдәре һәм наградалары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • «Почет билдәһе» ордены (1957);
  • Хеҙмәт Ҡыҙыл Байрағы ордены (1979);
  • Татарстан Республикаһының Ғабдулла Туҡай исемендәге Дәүләт премияһы лауреаты (1982);
  • ТАССР Юғары Советы Президиумының Маҡтау грамотаһы ();
  • «Татарстандың халыҡ яҙыусыһы» исеме (1989).

Башҡортостанда исемен мәңгеләштереү[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • Әмирхан Еникиҙең тыуған ауылындағы Ҡарғалы урта мәктәбенә уға бағышланған иҫтәлекле таҡтаташ ҡуйылған;
  • Дәүләкән ҡалаһындағы Әмирхан Еники йәшәгән йортҡа уға бағышланған иҫтәлекле таҡтаташ ҡуйылған.

Башҡорт телендә донъя күргән китаптары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • Йөрәк сере: повестар, хикәйәләр. — Өфө, 1963;
  • Әйтелмәгән васыят: повесть һәм хикәйәләр. — Өфө,1988;
  • Выждан: повестар. — Өфө, 1996.

Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]