Мосолман календары

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Унда күсергә: төп йүнәлештәр, эҙләү
КАЛЕНДАРЬ
Юлиан стиле
Григориан стиле
Мосолман календары
Йәһүд календары
Был İnfobox-ты үҙгәртегеҙ

Һижри тәҡүим (ғәр. الـتـقـويم الـهـجـري‎‎әт-тәҡүимүл-һижри) — Ислам динендә ҡулланылган ай тәҡүиме. Йыл иҫәбе Һижрәттән, йәғни Мөхәммәт Пәйгамбәрҙең Мәккәнән Мәҙинәгә күсеүенән (Милади тәҡүим буйынса 622 йылдың 16 июле), башлана.

Һижри йыл 12 айҙан һәм яҡынсаа 354 көндән тора. Шул сәбәпле Ислам байрамдары Милади тәҡүимгә тап килмәй, күсеп бара..

Ай тәҡүиме буйынса тәүлек ҡояш батҡандан башлана.

Мосолман календары — мосолман илдәрендә дини байрамдарҙы билдәләү өсөн ҡулланылған ай календары.

Ислам

Ислам тарихы

Иман шарттары

Тәүхид
Фәрештәләр
Китаптар
Пәйғәмбәрҙәр
Яуап көнө
Тәҡдир

Ислам шарттары

Шәһәҙәт
Намаҙ
Ураҙа
Зәҡәт
Хаж

Мөһим шәхестәр

Мөхәммәд
Ислам пәйғәмбәрҙәре
Сәхәбәләр
Хәлифәләр

Мосолмандар көндәлек тормошта ҡояш календарынан (григориан календары, «миләди» йыл иҫәбе» фаҙаланһалар ҙа һиҗрә календары ла ғәмәлдә һанала. Ғәрәптәр беҙҙең эраға тиклем үк Ай хәрәкәтенә ҡарап алап барған булған. Ислам дине менән ул башҡа халыҡтарға ла күскән. Һиҗрәт (ғәр. кусеп китеү) йыл — Мөхәммәт пәйғәмбәрҙең Мәккәнең Мәҙинә ҡалаһына күскән йылы эра башы тип иҫәпләнә. Әммә беренсе йылдың бренсе көнө итеп (662 йылдың 20 сентябре) түгел, ә күскән йылдың беренсе айы мөхәррәмдең беренсе көнө, 662 йылдын 16 июле ҡабул ителгән.

Мосолман календаре буйынса ай башы Ай циклына бәйләнгән, йәғни Айҙың яңы сиреге тыуһа яңы ай тыуа. Ай циклы 29 көн 12 сәғәт 44 минут 3,8 секунд дауам итә, шуға күрә йоп һанлы айҙарҙа 30 көн, таҡ һанлы айҙарҙа 29 көн. Йыл 354 көндән тора һәм 12 айға бүленә. Кәбисә йылында 355-се көн итеп зөлхизә айы аҙағына бер көн өҫтәлә. Айҙың хәрәкәте Ерҙән күҙәткәндә бик ҡатмарлы. Йыл миҙгеленә ҡарап, күҙәтеүсенең географик урынана ҡарап Ай күренергә тейешле көндә «тыумаҫка ла» мөмкин. Шуға ла дини байрамдарҙы төрлө илдә йә бер көн алдан, йә бер көн һуңлап үткәрәләр.

Ай исемдәре[үҙгәртергә]

  1. Мөхәррәмғәр. محـرّ م‎ 30 көн
  2. Сәфәрصفـر‎ 29 көн
  3. Рабиғел әүүәлربـيع الأول‎ 30 көн
  4. Рабиғел ахырربـيع الآخر‎ 29 көн
  5. Йомадиәл әүүәлجمادى الأول‎ 30 көн
  6. Йомадиәл ахырجمادى الآخر‎ 29 көн
  7. Рәжәбرجـب‎ 30 көн
  8. Шәғбанشعـبا ن‎ 29 көн
  9. Рамаҙанرمضا ن‎ 30 көн
  10. Шәүүәлشوّ ال‎ 29 көн
  11. Зөлҡағиҙәذو الـقـعـدة‎ 30 көн
  12. Зөлхизәذو الحجة‎ 29-30 көн

Йыл иҫәбен табыу формулаһы[үҙгәртергә]

Г = И + 622 - (И/33)

бында Г - григориан календары буйынса йыл, И - ислам календары буйынса йыл. Мәҫәлән, мосолман календары буйынса 1410 йылға Г=1410+622-(1410/33)=1989 йыл тура килә. Был формула 1 йылға яңылышлыҡ биреүе мөмкин. Григориан стиленән мосолман календарына күсеү өсөн ошо формула ҡулланыла:

И = Г - 622 + ((Г - 622)/32)

Һижри тәҡүимдең барлыҡҡа килеүе[үҙгәртергә]

Һижрәт - ғәрәп һүҙе, сит ергә күсеп китеү, тигәнде аңлата. Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең һәм башҡа мосолмандарҙың Мәккәнән Йәсрибкә /аҙаҡ Мәҙинә/ күсенеүе һижрәт тип атала. Был хәл 622 йылда була. Ошо йылдан башлап мосолманлыҡ нығына һәм киң тарала башлай. Тимәк, йыл иҫәбе 622 йылдың 16 июленән иҫәпләнә. Тәүге ай Мөхәррәм айы тип атала.

Һижри йыл иҫәбе Миләди йыл иҫәбенә тап килмәй. Миләди - тыуыу тигән һүҙ. Миләди йыл - хәҙерге календарь йылы - Ғайса пәйғәмбәр тыуған йылдан башлана. Һижри йыл менән Миләди йылдарҙың айырмаһын ябай арифметик юл менән, йәғни 622 һанын алып ташлап ҡына иҫәпләп сығарып булмай, сөнки хәҙерге календарь йылының ай көндәре Мосолман календарының ай көндәренә тап килмәй. Мосолман йылы 354 (кәбисә йылы 355) көндән торһа, миләди йыл 365 (кәбисә йылы 366) көндән тора. Шуның өсөн йылдар иҫәбен иң яҡшыһы дини календарҙан ҡарап белергә кәрәк.

Ай көндәренең һаны тап килмәгәнлектән, мосолман байрамдарының көндәре, ураҙа айҙары ла төрлө ваҡытҡа тура килә. Мөхәррәм айы - 30 көн, Сәфәр айы - 29, Рәбиғел әүүәл айы - 30, Рәбиғел ахыр айы - 29, Йомадиәл әүүәл - 30, Йомадиәл ахыр - 30, Рәжәб - 30, Шәғбан - 29, Рамаҙан - 30, Шәүүәл -29, Зөлҡәғиҙә - 29, Зөлхизә - 30 көн.

Әҙәбиәт[үҙгәртергә]

  • Башҡортса дини календарь - Өфө, "Китап", 2006-2012йй.
  • Бураҡаева Мәрйәм. Дин һәм мәҙәниәт. - "Киске Өфө", 2012, 22 октябрь

Һылтанмалар[үҙгәртергә]