Дауа саралары

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Унда күсергә: төп йүнәлештәр, эҙләү
Ҡаты дарыу саралары төрҙөре: төймәләр, капсулалар
Төймәләр етештереү

Дауа сараһы, дарыу препара́ты, медикаме́нт, дарыу (яңы лат. praeparatum medicinale, praeparatum pharmaceuticum, medicamentum; жарг. дауа сараһы) — ауырыуҙарҙы профилактикалау, диагностикалау һәм дауалау өсөн ҡулланыла торған, матдә йәки дауа формаһы рәүешендәге (төймә, капсула, иретмә, мазь һ.б.) синтетик йәки тәбиғи сығышлы матдәләр ҡатнашмаһы[1].

Тарих[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Кешеләр борон ваҡыттарҙан уҡ, төрлө дауа саралары ҡулланып үҙҙәренең ғүмерҙәрен һаҡлап ҡалырға тырышҡан. Былар йыш ҡына үҫемлек һығындылары булған, шулай уҡ сей ит, сүпрә һәм мал ҡалдыҡтарынан яһалған препараттар ҙа ҡулланылған. Ҡайһы бер дауа саралары үҫемлек йәки мал сеймалынан еңел табыла торған формала булған, шуға бәйле рәүештә медицина борон замандарҙан уҡ үҫемлек һәм мал сығышлы дауа сараларын (мәҫәлән боронғо Мысырҙа уҡ билдәле булған, кенә уты, әфиүн, диңгеҙ һуғаны; боронғо индустарға билдәле булған, терегөмөш; уймаҡ сәскә, ынйы сәскә, умырзая һәм башҡа халыҡ медицинаһында киң ҡулланыла торған үҫемлектәр) күп күләмдә уңышлы ҡулланған[2]. Тик химия үҫешендә генә кешеләр, был матдәләрҙең дауа эффекттарының организмға билдәле химик бәйләнештәр ярҙамында ғына һайланма тәьҫиренә бәйлелегенә инанғандар. Һуңғараҡ, бындай бәйләнештәрҙе лабораторияларҙа синтез юлы менән ала башлағандар.

Техника һәм ҡайһы бер фәнни дисциплиналарҙың (анатомия, физиология һәм айырыуса химия) үҫеше уңышында XIX быуаттың икенсе яртыһында, беренсенән, тура килеүҙә йәки төрҙә булмаған, ләкин терапевтик йоғонтоға эйә булған (антипирин, пирамидон, плазмоцид, аспирин һ.б.), күп һанлы матдәләрҙең синтезын һәм, икенсенән, дауа сараларының йоғонтоһон тикшереүҙе, шулай уҡ дауалауҙа һәм дауа ғилеменә инештә әлегә тиклем батшалыҡ иткән фәнни тикшерелмәгән теорияларҙы алыштырған, яңы дауалар табыуҙы фәнни тикшеренеү нигеҙенә ҡуйыуҙы рөхсәт иткәндәр (Парацельс, Ганеманн һ.б.)[2].

Пауль Эрлих, немец бактериологы һәм химигы, заманса химиотерапияға нигеҙ һалыусы һанала. 1891 йылда ул инфекциялы ауырыуҙарға ҡаршы көрәштә химик бәйләнештәрҙе ҡулланыу теорияһын эшләп сығарған.

Классификация[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Дауа сараларының төрлө билдәләренә нигеҙләнгән, бер нисә классификация бар:

  • химик төҙөлөшө буйынса (мәҫәлән, фурфурол, имидазол, пиримидин һ.б. яһалма бәйләнештәр);

сығышы буйынса — тәбиғи, синтетик, минераль;

  • фармакологик төркөм буйынса — Рәсәйҙә күпкә киңерәк таралған классификация кеше организмына препараттың тәьҫиренә нигеҙләнгән;
  • нозологик классификация — ауырыуҙар буйынса классификация, ауырыуҙарҙы дауалау өсөн дарыу препараттары ҡулланыла;
  • анатомик-терапевтик-химик классификация (ATХ) — халыҡ-ара классификация, унда препараттың ауырыуҙы дауалауға тәғәйенләнгән фармокологик төркөмө, уның химик тәбиғәте һәм ауырыуҙың нозологияһы иҫәпкә алына.

Дауа сараларын алыу өсөн сеймал булып тора[2]:

  • үҫемлектәр (япраҡ, үлән, сәскә, орлоҡ, емеш, ҡайыры, тамыр) һәм уларҙы эшкәртеү продукттары (майлы һәм эфир майҙары, һуттар, тәбенге, ыҫмалалар);
  • мал сеймалы — биҙҙәр һәм мал ағзалары, туң май, балауыҙ, тәрәс бауыры, һарыҡ йөнө майы һәм башҡалар;
  • ҡаҙылма органик сеймал — нефть һәм уны ҡыуыу продукттары, таш күмер ҡыуы продукттары;
  • органик булмаған ҡаҙылмалар — минераль тоҡомдар һәм уларҙы химик сәнәғәттә һәм металлургияла (металдар) эшкәртеү продукттары;
  • мөмкин булған органик бәйләнештәр — ҙур химик сәнәғәт продукттары.

Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  1. Лекарственные средства // Малая медицинская энциклопедия. — М.: Медицинская энциклопедия, 1991—1996.
  2. 2,0 2,1 2,2 «Лекарства» // Большая советская энциклопедия, 1 издание. — М.: Советская энциклопедия, 1938, Т. 36, С. 273-

Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]