Йоһанн Вольфганг фон Гёте

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Унда күсергә: төп йүнәлештәр, эҙләү
Иоганн Вольфганг фон Гёте
Johann Wolfgang von Goethe
Goethe (Stieler 1828).jpg
Исеме:

Johann Wolfgang von Goethe

Тыуған көнө:

28 август 1749({{padleft:1749|4|0}}-{{padleft:8|2|0}}-{{padleft:28|2|0}})

Тыуған урыны:

Майндағы Франкфурт,
Изге Рим империяһы Изге Рим империяһы

Вафат:

22 март 1832({{padleft:1832|4|0}}-{{padleft:3|2|0}}-{{padleft:22|2|0}}) (82 йәш)

Вафат урыны:

Веймар,
Саксен-Веймар-Эйзенах

Гражданлығы:

Саксен-Веймар-Эйзенах Саксен-Веймар-Эйзенах

Эшмәкәрлек төрө:

шағир, драматург, прозаик, философ, ғалим, минералдар коллекциялаусы( гётит тип уның иҫтәлегенә аталған.)

Йүнәлеше:

бағышлауҙар, сентиментализм

Жанр:

трагедия, драма, поэма, роман

Наградалар:
Австрия Леопольд ордены командоры
Bavaria019.png Почётлы легион Оло Тәре ордены кавалеры
I дәрәжә Изге Анна ордены
Имза:

Signature of Johann Wolfgang von Goethe.svg

Lib.ru сайтында әҫәрҙәре
Викикитапхана логотибы әҫәрҙәре Викикитапханала
Биологик систематика
Band 1x200px.png
Ботаник таксондар рәтенә исем биреүсе автор. Ботаник номенклатураның Халаҡ-ара кодексында (бинар) номенклатурала был исемдәр «Goethe» ҡыҫҡарталған ҡушымта менән бирелә .
IPNI сайтында Шәхси бите

Иоһа́нн Во́льфганг фон Гёте (нем. Johann Wolfgang von Goethe исеменең немецса яңғырашы ; 28 август 1749, Майндағы Франкфурт, Германия — 22 март 1832, Веймар, Германия) — немец шағиры, дәүләт эшмәкәре, тәбиғәт фәндәре белгесе һәм аҡыл эйәһе. Атаһы — Йоһанн Каспар Гёте, бюргер, әсәһе — Катарина Элизабет Гёте, олатаһы — ҡала старшинаһы[1].

Бала сағы, уҡыу осоро һәм тәүге шиғырҙары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Германиялағы Майндағы Франкфурт ҡалаһында тыуған. 1765 йылдан башлап Лейпциг университетында уҡый, юғары белем алыуын 1770 йылда Страсбург ҡалаһында, хоҡуҡ фәндәре докторы дәрәжәһен алып, тамамлай. Тәүге Höllenfahrt Christi исемле шиғырын 1765 йылда яҙа.

Биографияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Гётеның әсәһе, Катарина Элизабет Текстор 1776 йылда
Майндағы Франкфуртта Гёте тыуған йорт. 1947—1949 йылдарҙа төҙөкләндерелә

Атаһы элекке адвокат, император советнигы, Иоһанн Каспар Гёте 1710 йылда Майндағы Франкфурт тигән иҫке немец сауҙа ҡалаһында, бай бюргер ғаиләһендә тыуған. Әсәһе Катарина Элизабет Гёте (Тексторҙа тыуған, нем. Textor, 1731—1808) — ҡала старшинаһы ҡыҙы.

1750 йыл ғаиләлә Корнелия тигән икенсе бала тыуған[2]. Унан һуң тағы ла дүрт бала тыуған, улар барыһы ла сабый саҡта уҡ үлгән. Атаһы үтә ваҡсыл, талапсан, эмоцияһыҙ, әммә ғәҙел кеше була. Атаһынан уға мираҫ булып белемгә ынтылыу, ентекле хеҙмәт, бөхтәлек, ныҡлыҡ, түҙемлек, сыҙамлылыҡ ҡалған.

Әсәһе атаһының ҡапма — ҡаршы характерында була. Кейәүгә 17 йәштән сыҡһа ла, уның иренә ҡарата һөйөү хисе булмай. 18 йәштә беренсе балаһын таба. Шулай ҙа әсә кеше улын ныҡ ярата, малай әсәһен «Frau Aja» тип йөрөтә. Әсә улына тарихтар ижадына һөйөү уята, ул Гете өсөн йөрәк йылыһы биреүсе, хәстәрләүсе һәм аҡыллылыҡ символы. Катарина Анна Амалия Брауншвейгская менән хатлашыуҙы хуплай.

Ижады[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Энтони Графтон Гётены «Антик идеалдар ярҙамында хәҙерге мәҙәниәтте байытыуҙың өлгөһө» тип билдәләй[3].

Ижадының тәүге осоро[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Гётеның был дәүерҙәге иң әһәмиәтле әҫәре булып «Гец фон Берлихинген, Тимер ҡуллы рыцарь» («Gottfried von Berlichingen mit der eisernen Hand») драмаһы тора, замандаштарын хайран ҡалдыра. Тап ошо әҫәр Гётены немец әҙәбиәтенең иң алғы һыҙығына сығара. Шекспирҙың тарихи йылъяҙмаларына оҡшатып, прозала яҙылған был әҫәрҙең үҙенсәлеге шунда — ул бығаса мәҙәниәттең иң йоғонтоло ағымы булған Мәғрифәтселек әҙәбиәтенә лә ҡаршы сыға. Мәғрифәтселек әҙәбиәтенең типик образы — социаль ғәҙеллек өсөн көрәшеүсе яҙыусы ла бөтөнләй икенсе төрлө асыла. Рыцарь Гец фон Берлихинген илдә барған хәлдәргә күңеле төшөп, крәҫтиәндәр ихтилалын етәкләй; ихтилал киҫкен хәл алғас, иң ауыр мәлдә крәҫтиәндәрҙе ҡалдырып китә. Ил менән идара итеүселәр тантана итә: уларҙың алдында инҡилабҡа күтәрелгән масса ла, үҙенең ихтыярын уларға ҡаршы ҡуйып маташҡан шәхес тә көсһөҙ. Гец иреклекте кешелек донъяһында түгел, үлемдә, «тәбиғәт-әсә» менән ҡушылыуҙан таба. Пьесаның аҙаҡҡы сәхнәһе символик мәғәнәгә эйә: Гец баҡсаға сыға ла, сикһеҙ күк йөҙөн, үҙен уратып алған тәбиғәтте күрә һәм шулай тип өндәшә: «Хоҙай Тәғәлә, Һинең күгең аҫтында, иректә нисек рәхәт! Ағастар бөрө яра, бөтөн донъя уңышҡа өмөт бағлай. Һау булығыҙ, ҡәҙерлеләрем! Тамырҙарым ҡырҡылған, мин көсөмдө юғалтам. Иреклек, иреклек!»

Әҫәрҙәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

«Клавиго» (1774)

«Йәш Вертерҙың ғазаптары» (1774)

«Тавридала Ифигения» (1779—1788)

«Торквато Тассо» (1780—1789)

«Урман батшаһы» (1782)

«Эгмонт» (1788)

«Үҫемлектәр метаморфозаһы тураһында тәжрибә» (1790)

«Рейнеке-лис» (1794)

«Герман менән Доротея» (1794)

«Фауст» (1774—1832)

«Төҫ теорияһына» (1810)

«Көнбайыш-көнсығыш һүҙлек» (1819)

Автобиография Гете И. В. Поэзия һәм Дөрөҫлөк (Dichtung und Wahrheit). — М.: «Захаров», 2003. — 736 б. ISBN 5-8159-0356-6.

«Йәш Вертерҙың ғазаптары»[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

«Йәш Вертерҙың ғазаптары» (1774) — хаттарҙан торған роман, немец әҙәбиәтенең «Бола һәм һөжүм» осоронда ижад ителгән иң уңышлы әҫәр. Әгәр ҙә «Гец фон Берлихинген» Гётеның исемен Германияла билдәле итһә, «Вертер» яҙыусыны бөтөн донъяға таныта. Романда мөхәббәт тарихы нигеҙендә кеше һәм донъя араһындағы конфликт һүрәтләнә. Вертер — хисле, шул уҡ ваҡытта көслө шәхес. Финалда яңғыраған атыу тауышы менән үҫмер ғәҙелһеҙлек хөкөм һөргән донъяға һәм унда йәшәгән ике йөҙлө кешеләргә ҡаршы сыға. Ул Германияның ҡанундарын кире ҡаға һәм тәкәббер, алдаҡсы кешегә әйләнеүҙән үлемде өҫтөн күрә. Ул — Прометейҙың антиподы, шулай ҙа Вертер-Прометей — Гётеның был осорҙа ижад иткән геройҙарының аҙаҡҡы быуыны. Уларҙың тормошо алдан уҡ һәләкәткә дусар. Вертер үҙе уйлап сығарған донъяның ысынбарлыҡта барлығын иҫбат итергә тырышҡанда, үҙен юғалта, Прометей «ирекле», Олипм власынан азат йәндәр булдырып, үҙен мәңгеләштерергә уйлай.

«Ифигения»[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Ифигения исемле героиня Таврида ярҙарында ағаһы Орест һәм уның дуҫы Пиладты, сит ил кешеһе булараҡ, үлемдән ҡотҡарыу өсөн үҙенең яҙмышын Тавриданың батшаһы Фоанттың ҡулына тапшыра. Был ҡылығы менән ул Тантал ырыуын ҡәһәрҙән азат итә. Әҫәрҙә Орест образы ла иғтибарға лайыҡ. Башта ул икеләнеү, ярһыу ҡосағында булһа, драманың аҙағында тыныслыҡ таба. Уның күңеленә тыныслыҡ урынлашыуҙа Ифигения сәбәпсе. Орест — ул "Бола һәм һөжүм"де еңеп сыға алған Гётеның үҙе.

Рим элегиялары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

«Элегиялар»ҙың үҙәк образы — шағир (Гёте), ул антик мәҙәниәт тормошона ҡушылып, донъяға скульптор күҙҙәре менән баға.

«Эгмонт»[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

«Эгмонт» трагедияһында Нидерландтарҙың Испан хакимлығы менән көрәше сағыла. Әммә милли үҙаллылыҡ өсөн көрәшсе ролен башҡарһа ла, Эгмонт көрәшсе итеп һүрәтләнмәй. Бөгөнгө мәл менән генә йәшәүсе Эгмонт яҙмыш, тарих ихтыярына ҡаршы көрәшеүҙән баш тарта. Көрәшә белгән Гец урынына Эгмонт килә.

«Торквато Тассо»[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

1790 йылда Гёте «Торквато Тассо» драмаһын тамамлай. Унда ике кеше: шағир Тассо менән батшаның яҡын кешеһе Антонио (герцог Феррарҙың статс-секретаре) бәрелеше һүрәтләнә. Тассо хакимлыҡ иткән ҡанундарға буйһонмай, Антонио был ҡанундарҙы күҙәтеп йәшәй. Бәрелеш Тассоның еңелеүе менән тамамлана. Драма Гётеның эске донъяһына алып инә, ул да Веймар һарайының ҡанундарына буйһонған элекке штюрмер (штюрмерҙар — немец һәм рус дворяндары нәҫеле).

Балладалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

1797 йылда Гёте менән Шиллер балладалар яҙыу буйынса бәйге ойоштора. Ошо рәүешле был жанрҙың үҫешенә юл һалына. Үҙенең балладаларында Гёте мөхәббәт мөнәсәбәттәрен сағылдыра һәм, тәнҡитселәр фекеренсә, шул рәүешле «донъяны бар итеү серҙәренә төшөнөргә, упҡынға күҙ һалырға теләй»[4].

«Вильгельм Мейстерҙың уҡыу йылдары»[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

«Вильгельм Мейстерҙың уҡыу йылдары» (1796) — Гётеның иң әһәмиәтле әҫәре. Уны яҙыусы 1776 йылда уҡ башлай. Роман йәш бюргер тураһында, ул бала саҡтан театр менән мауыға, үҙен актер һәм драматург булараҡ һынап ҡарай. Коммерция шөғөлөн ташлап, труппа менән сәйәхәт итә. Ошо урында роман туҡтап ҡала һәм ун йылдан һуң, уға кире әйләнеп ҡайтҡас, Гёте уның йүнәлешен тулыһынса үҙгәртә. Романдың тәүге варианты һаҡлана, әммә геройҙың артабанғы юлы театрҙан практик эшмәкәрлеккә алып бара. Тик бында бюргерҙар кеүек капиталды арттырыу өсөн түгел, ә йәмәғәтселеккә файҙа килтереү маҡсаты ҡуйыла. Немец әҙәбиәтенең Виланд осоронда уҡ барлыҡҡа килгән «тәрбиәүи роман» тигән төшөнсә Гётеның ошо романында ҡабатлана.

«Фауст»[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

«Фауст» трагедияһы өҫтөндә яҙыусы ғүмере буйына эшләй. Трагедияны Франкфуртта 1773 йылдарҙа башлай. Беренсе өлөштөң сюжеты Веймарға күсеп барғанға тиклем тамамлана, ул «Пра-Фауст» тип йөрөтөлә һәм яҙмалар Гёте үлгәндән һуң ярты быуат үткәс кенә табыла. Италиянан ҡайтҡас, 1790 йылда Гёте өс сәхнә менән тулыландырылған өлөштө баҫтыра һәм беренсе өлөш 1808 йылда ғына тулыһынса донъя күрә. Икенсе өлөш өҫтөндә эш 1800 йылдар тирәһендә башлана, айырым өҙөктәре баҫылһа ла, ә тулы варианты, авторҙың үҙенең теләге буйынса, уның үлеменән һуң ғына сыға. Шулай итеп «Фауст» Гётены алтмыш йыл тирәһе оҙатып бара һәм трагедия уның ижадының һәм донъяға ҡарашының эволюцияһын сағылдыра. «Фауст» өсөн материал булып реаль фигура — XVI быуаттың беренсе яртыһында йәшәгән ғалим һәм күрәҙәсе доктор Фауст тирәләй йөрөгән легенда тора. Халыҡ уны, тылсым сәнғәтенә өйрәнеү өсөн, йәнен иблискә һатҡан тип һөйләй. Бала саҡтан уҡ ишетеп йөрөгән был тарих яҙыусыла ҡыҙыҡһыныу уята һәм «Бола һәм ҡыҫым» идеяһы рухында тормошҡа ашырыу хыялы тыуа.

Замандаштарының мөнәсәбәте[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Гётеға ҡарата замандаштарының мөнәсәбәте төрлөсә була. «Вертер» ҙур уңыш ҡаҙанһа ла, мәғрифәтселәр уны пессимизм тыуҙыра торған әҫәр тип ҡабул итә. «Ифигения» 1770 йылдарҙа Гётены үҙҙәренең юлбашсыһы тип иҫәпләгән штюрмерҙарға барып та етмәй. Гердер үҙенең уҡыусыһының классицизм йүнәлешендә үҫешеүен аңлап етмәй. Романтизм йүнәлешендә ижад итеүселәр ике төрлө ҡарашта була. Классик донъяға сумған Гётеға ҡаршы булыусылар ҙа, уның «Гец фон Берлихинген», «Вертер», «Фауст», әкиәттәре, «Вильгельм Мейстерҙың уҡыу йылдары»н ихлас ҡабул итә.

«Йәш Германия» яҙыусылары Гётеның әҫәрҙәрендә либерал-демократик идеялар тапмағас, уны яҙыусы ғына түгел, кеше булараҡ инҡар итә. Әйткәндәй, 1849 йылда Гётеның 100 йыллыҡ юбилейы Шиллерҙыҡына ҡарағанда насарыраҡ үтә. Гётеның ижадына ҡыҙыҡһыныу XIX быуаттың аҙағында кире уяна.

Гёте Рәсәйҙә[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Рәсәйҙә Гёте XVIII быуаттың аҙағында уҡ билдәле була. Урыҫ теленә тәржемә ителгән беренсе әҫәре 1780 йылда барлыҡҡа килә, ул «Клавиго» тип аталған прозалағы драма (тәржемәсеһе О. П. Козодавлев)[5]. 1781 йылда уны «Вертер»ҙың авторы булараҡ телгә ала башлайҙар. Романдың беренсе тәржемәһе 1781 йылда (тәржемәсеһе Ф. Галченков, 1794, 1796 йылдарҙа ҡабаттан баҫыла) һәм 1798 йылда (тәржемәсеһе И. Виноградов) [6] донъя күрә. Радищев үҙенең "Сәйәхәттәр"ендә белдереүенсә, «Вертер»ҙы уҡыу унда шатлыҡ йәштәре түгергә мәжбүр итә. Новиков "Драматик һүҙлек"тә (1787) Көнбайыштың иң бөйөк драматургтары исемлегенә Гетены ла индерә. 1802 йылда Гетеның романына эйәреп яҙылған әҫәр «Рәсәй Вертеры» сыға. Рус сентименталистары (Карамзин һ.б.) үҙҙәренең ижадында йәш Гетеның йоғонтоһон тоя. Пушкин дәүерендә Гете менән ҡыҙыҡһыныу арта. «Московский вестник» эргәһендә барлыҡҡа килгән романтиктар (Веневитинов һ.б.) төркөмө үҙҙәренең баҫмаһының яҙыусының ҡурсыуы аҫтына ҡуя, Гетеның йөҙөндә романтик поэзияны булдырыусы уҡытыусыны күрә. Пушкин да "Фауст"ын авторы тураһында ыңғай фекерҙә була.

Германияла барған бәхәстәрҙең йоғонтоһо ла була, әлбиттә. 1830 йылдарҙың аҙағында Менцелдың «Немец әҙәбиәте» тигән китабы русса баҫыла. Унда Гетеның ижадына кире баһа бирелә. Гете ижадына мөкиббән киткән Белинский 1840 йылда мәҡәлә баҫтыра һәм унда Менцелдың Гетеға бирелгән ҡылыҡһырламаһын «әҙәпһеҙ һәм оятһыҙ»[7] тип атай. Һуңғараҡ уның был тойғолары үтә, шулай ҙа Гетены бөйөк шағир тип иҫәпләй.

1860-сы йылдарҙағы зыялылар Гете битарафлыҡ күрһәтә. Улар Германия йәштәренең феодализм менән көрәштән баш тарҡан[8] Гетены яратмауҙарын аңлай. XIX быуаттың икенсе яртыһында ижад иткән күп рус яҙыусылары өсөн Гете — әһәмиәтһеҙ фигура[9]. Л. Н. Толстой Гетеның ижадын кире баһалай («Герман һәм Доротея» һәм «Вертер»ҙан башҡаларын)[10]. Әммә Пушкин осоронда телгә алынған шағирҙарҙан тыш, Гете Фет (ул «Фауст», «Герман һәм Доротея», "Рим элегиялары"н тәржемә итә)[16] , Майков («Алексис һәм Дора», «Шағир һәм сәскә үҫтереүсе ҡыҙ»ҙы тәржемәләй)[17], А. Толстой («Коринф кәләше», «Хоҙай һәм баядера» һ.б. әҫәрҙәрен тәржемә итә)[11] һәм айырыуса Тютчев («Вильгельм Мейстер»ҙан шиғырҙарҙы, «Йырсы» балладаһын тәржемә итә)[19] ижадына йоғонто яһай. Символистар яҙыусының культын булдыра[20]. В. Иванов шулай тип белдерә: «Поэзияла ҡасандыр Гете булдырған символизм принцибы, оҙаҡ аҙашып йөрөгәндән һуң, тағы ла үҙенең урынына ҡайтты» [12]. Гетеның Шуберттың йырҙарына яҙған текстары Цветаеваның аҙыҡҡы тәржемәләре була. «Фауст» В. И. Лениндың яратҡан китаптарының береһе була[13][14].

Гёте һәм башҡорттар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Гёте башҡорт яугирҙары менән дә осраша. 1814 йылда ул дуҫы Фридрих Вильгельм Генрих фон Требраға хат яҙа, шунда ошо осрашыуҙы ентекле һүрәтләй. Гёте ул мәлдә Веймарҙа йәшәй. Ҡаланың протестант мәктәбендә башҡорттарҙың намаҙ уҡыуына тап булыуын әйтә. Һуңынан яҙыусы уларҙы үҙенә саҡыра. Башҡорттар был осрашыу иҫтәлегенә ян һәм уҡ бүләк итә. Гете улына яҙған хатында: «Мин бында батша улдарын, солтандарын күрҙем», — ти. Был "батша улдары"ның береһе, башҡорт отряды етәксеһенең фамилияһы Альберт Гётеның атаһына яҙған хаттары араһында табылған бер яҙмаһында була. Яҡынса 1814 йылдың 22 мартында яһалған яҙмала: «Гусман Гумеров, башкирский князь» тип яҙылған. Әйткәндәй, тарихи сығанаҡтарҙан билдәле булыуынса, 1814 йылда Изге Лауренция сиркәүе янында, Тюрингия кенәзлеге принцы Гюнтер башҡорт уҡ-һаҙаҡтарының көсөнә шик белдергәс, дүрт башҡорт йәйәнән уҡ атыу оҫталығын күрһәтә. Бер уҡ сиркәү көмбәҙенең төбөн тишеп ҡаҙала. Ағас уҡ серегәс, уны ҡоросҡа алыштыралар. Был ҡорос уҡ әлеге мәлдә алтынға алыштырылған. Ул Веймарҙан 100 саҡрым алыҫлыҡтағы Шварц ҡалаһында урынлашҡан[15][16].

Хәтер[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Гетеның хөрмәтенә Меркурийҙа кратер һәм гетит тигән минерал аталған. Гетеның героиняһы хөрмәтенә 1905 йылда астероид Зулейка тип атала. Санкт-Петербургта бюст ҡуйылған. Швейцарияла Дорнах ҡалаһында Гете хөрмәтенә бина — Гетеанум төҙөлгән[17].

Вариҫтары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Гете һәм ҡатыны Кристиананың биш балаһы була. Өлкән улдары Августан һуң тыуған башҡа балалары иҫән ҡалмай. Августың өс балаһы — Вальтер Вольфганг, Вольфганг Максимилиан, Альма. Август атаһы үлерҙән бр йыл алда Римдә мәрхүм була. Августың балалары никахҡи инмәй һәм шуға ла Гетеның тоҡомо 1885 йылда өҙөлә.

Бүләктәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • Бавария тажынының граждандар ҡаҙанышы орденының Ҙур тәреһе кавалеры (1827) (Бавария)
  • 1-се дәрәжәләге Изге Анна ордены кавалеры (Рәсәй империяһы)
  • Австрия императоры Леопольд орденының Командор тәреһе кавалеры (Австрия)
  • Маҡтаулы легион орденының Ҙур тәреһе кавалеры (Франция)

Гёте әҫәрҙәрен урыҫсаға тәржемә итеүселәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Библиография[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • Antoine Berman, L'épreuve de l'étranger. Culture et traduction dans l’Allemagne romantique: Herder, Goethe, Schlegel, Novalis, Humboldt, Schleiermacher, Hölderlin., Gallimard, Essais, 1984. ISBN 978-2-07-070076-9
  • Charles Du Bos, Goethe Archives Karéline, 2008.
  • {de} Friedrich Gundolf, Goethe, 1916
  • {de} Karl Otto Conrady, Goethe — Leben und Werk, Artemis Verlag Zürich 1994, 1040 Seiten.
  • {de} Richard Friedenthal, Goethe — sein Leben und seine Zeit, Piper-Verlag München
  • {de} Nicholas Boyle, Goethe. Der Dichter in seiner Zeit. Aus dem Engl. übers. von Holger Fliessbach. Frankfurt am Main: Insel 2004.
  • {de} Bd. 1: 1749—1790. (Insel-Taschenbuch. 3025) ISBN 3-458-34725-9
  • {de} Bd. 2: 1790—1803. (Insel-Taschenbuch. 3050) ISBN 3-458-34750-X
  • {de} George Henry Lewes, Goethe’s Leben und Schriften. übers. von von Julius Frese. Berlin : Duncker 1857.
  • {de} Gero von Wilpert, Goethe-Lexikon. Stuttgart 1998, Kröner, ISBN 3-520-40701-9
  • {de} Goethe, Johann Wolfgang, in Allgemeine Deutsche Biographie, Leipzig, München 1875—1912, Bd. 9, S. 413ff.
  • {de} Wolfram Voigt/Ulrich Sucker, Johann Wolfgang von Goethe. BSB B. G. Teubner Verlagsgesellschaft, Reihe, Biographien hervorragender Naturwissenschaftler, Techniker und Mediziner Band 38, Leipzig 1987
  • {de} Renate Wieland, Schein Kritik Utopie. Zu Goethe und Hegel. München (edition text + kritik) 1992, ISBN 3-88377-419-7
  • {de} Ettore Ghibellino, Goethe und Anna Amalia — eine verbotene Liebe, A.J. Denkena-Verlag, Weimar 2003, ISBN 3-936177-02-3
  • {de} Peter Matussek, Goethe zur Einführung. Hamburg: Junius, 2002, 2. Aufl., ISBN 3-88506-972-5
  • {de} Jürgen Hartmann, Goethe und die Ehrenlegion/ Goethe et la Légion d’Honneur Mainz: Schmidt Universitätsdruckerei, 2005, ISBN 3-93 5647-27-1
  • {fr} Dorian ASTOR, Goethe. Faust. Texte et dossier, La Bibliothèque Gallimard, Ed. Gallimard, 2002.
  • {fr} Bortoft, La démarche scientifique de Goethe — Editions Triades, 2001
  • {fr} Marcel Brion, Goethe, Albin Michel, 1982
  • {fr} Édouard Rod, Essai sur Goethe, Paris, Perrin, 1898
  • {fr} Nanine CHARBONNEL, Sur le Wilhelm Meister de Goethe, Cousset (Fribourg, Suisse) : Delval, 1987
  • {fr} Pascal Hachet, Les psychanalystes et Goethe, Paris, L’Harmattan, 1995.
  • {fr} Jad Hatem, Satan, monothéiste absolu selon Goethe et Hallaj, Éditions du Cygne, Paris, 2006
  • {fr} Jean Lacoste, Goethe — La nostalgie de la lumière, Paris, 2007
  • {fr} Ruiz, Alain, Le poète et l’Empereur, Goethe et Napoléon, La revue Napoléon no.36 La capitulation de Madrid, novembre 2008.
  • {fr} Sieveking, Hinrich & al. L'Âge d’or du romantisme allemand — Aquarelles et dessins à l'époque de Goethe. Musée de la Vie romantique, Paris, 2008
  • {fr} Roland Krebs, Johann Wolfgang Goethe, éditions Belin (collection Voix allemandes), Paris, 2010
  • Р.Штейнер. Мировоззрение Гёте / Пер. с нем. — СПб.: Деметра, 2011. — 192 с., 500 экз., ISBN 978-5-94459-037-4 («Goethes Weltanschauung», 1897)

Ҡыҙыҡлы факттар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • Гете бер нисә йыл 36 йәшкә кесе булған Беттин фон Арним менән хатлашҡан. Хатлашыу 1807 йыл башланған һәм 1811 йылғаса, Беттениҙың Гетеның ҡатыны менән талашҡанға хәтле дауам иткән. Был турала Милан Кундераның Үлемһеҙлек романында сағылдырылған.

Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  1. Бекетов А. Н. Гёте, Иоганн Вольфганг // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (урыҫ.)
  2. Goethe Chronology — World of Biography
  3. Журнальный зал | НЛО, 2006 N82 | ЭНТОНИ ГРАФТОН — От полигистора к филологу
  4. Пронин В.А. Год баллад // Литературная энциклопедия терминов и понятий — 2001. — Б. 180-181.
  5. Жирмунский, 1981, с. 30
  6. Жирмунский, 1981, с. 35
  7. Белинский В. Г. Менцель, критик Гёте // Собр. соч., т. 2 — М.: Академия наук СССР, 1959. — 563 б.
  8. Жирмунский, 1981, с. 322
  9. Жирмунский, 1981, с. 326
  10. Жирмунский, 1981, с. 330
  11. Жирмунский, 1981, с. 341
  12. Жирмунский, 1981, с. 349
  13. Батюшков Ф. Д. Гете на рубеже двух столетий // История западной литературы (1800-1910) т. 1, кн. 1 — М., 1912. — 114 б.
  14. Крупская Н.К. Что нравилось Ильичу из художественной литературы // В.И. Ленин о литературе и искусстве — М.: Политиздат, 1976. — 623 б.
  15. Г. Г. Ишимбаева. Гете и Восток: актуальная современность и духовные искания немецкого классика//Ватандаш, Уфа, 2005, № 7
  16. «Башҡорт рухы феномены Европаны бөгөн дә аптырата әле»//Киске Өфө, 2015, № 52.
  17. АНТРОПОСОФИЯ

Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]