Сәмәниҙәр

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Перейти к навигации Перейти к поиску
Сәмәниҙәр
Нигеҙләү датаһы 819
Рәсми тел фарсы теле һәм Ғәрәп теле
Административ үҙәк Бохара ҡалаһы һәм Сәмәрҡәнд
Идара итеү формаһы Әмирлек
Ғәмәлдән сыҡҡан дата 999
Урынлашыу картаһы
Commons-logo.svg Сәмәниҙәр Викимилектә

Сәмәниҙәр (фарс. سامانیان Sāmāniyān) — Сәмәниҙәр дәүләтенә нигеҙ һалып, Бөйөк Хөрәсән һәм Мәүәрәннәһер ерҙәрен 875999 йылдарҙа биләгән хакимлыҡ итеүсе династия. Династияны  Сәмәнхоҙа башлап ебәргән, ул Бәлх провинцияһының Сәмән төбәгенәнме , бәлки Сәмәрҡәнд янындағы Сәмән ауылынан булғанмылыр - төрлө фараздар йәшәп килә. Сәмәниҙәр дәүләтенең иң ҡеүәтле сағы 892907 йылдарға, Исмәғил Сәмәни идара иткән ваҡытҡа тура килә. Күпселек ғалимдар һәм тарихсылар сәмәниҙәр тажик этногенезының формалашыуында мөһим роль уйнаған тип иҫәпләй [1]

Династия тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Династияны  Бәлх провинцияһыныңмы, әллә Сәмәрҡәнд янындағымы Сәмән тигән ауылынан сыҡҡан Сәмәнхоҙа башлап ебәргән[2]. Артабан династия вәкилдәре үҙҙәренең сығышын Бахрам Чубиндан һәм парфиялы Миһрандарҙан киткән тип һанай башлаған[3] Сәмәнхоҙа ислам ҡабул иткән, ә ейәндәре Хөрәсән хәлифәһе әл-Мәмүнгә хеҙмәт иткән. Ғәрәптәргә ҡаршы баш күтәреүҙе баҫтырыуҙағы ярҙамдары өсөн (806810 йыл), Сәмәндең улдары ла, ейәндәре лә 819 йылда Мәүерәннәһерҙең барлыҡ мөһим өлкәләренә идара итеү хоҡуғы алған.

875 йылда Насир ибн Әхмәт Мәүерәннәһерҙә хәлифә вәкиле итеп тәғәйенләнә. Ул Сәмәрҡәндтә урынлаша. Артабан был өлкә Сәмәниҙәр дәүләтенең төп көсөнә әүерелә. Сәмәниҙәр осоронда Мәүерәннәһерҙең төньяғы һәм Фирғәнә исламлаштырыла.

888 йылда Исмәғил ибн Әхмәт ағаһы Насирҙы тар-мар итә, әммә хакимлыҡта ҡалдыра, ул үлгәс 892 йылда Сәмәниҙәр башлығы булып китә. Башҡала Бохараға күсерелә.

Төрки күскенселәргә ҡаршы һуғыштарҙа уңыштар Сәмәни дәүләттә иҡтисади үҫешкә килтерә. Барлыҡ мосолман хакимдарҙың ғәскәрҙәренә ҡол төркиҙәр улар аша оҙатыла. Сәмәниҙәр осоронда мәҙәниәт һәм фән үҫешә. Ғәрәп телле әҙәбиәт менән бер рәттән Сәмәни дәүләттә яңы фарсы теле һәм әҙәбиәте лә үҫешә. Тап Сәмәниҙәр идараһы ваҡытында Фирҙәүси иран-тажикмилли эпосы Шаһнамәне яҙа башлай.

900 йылда Исмәғил I ибн Әхмәт Сәффәри Әмир ибн Ләйесте тар-мар итә һәм әсиргә ала.Бының өсөн уны хәлифә Хөрәсәнгә баш итеп ҡуя .Унда щуға тиклем сәффәриҙәр, таһириҙар хакимлыҡ иткән була. Ул ваҡытҡа Сәмәниҙәргә Хорезм, Систан хакимдары, Афғанстандың урындағы династиялары вассал булып китә.

893 йылда Исфиджаб (хәҙерге Сайрам) Сәмәниҙәр дәүләтенә ҡушыла[4]. Древнейшая испиджабская мусульманская монета — была выпущена в 919-20 г. с именем местного династа Ахмада б. Матта.[5] Сәмәниҙәр 995-96 йылдарҙан Исфиджабта үҙ тәңкәләрен һуғалар[6]

Тиҙҙән Сәмәниҙәр Бағдадтан тулыһынса бойондороҡһоҙлоҡ алыуға өлгәшә (875—999 йылдар).

X быуат уртаһынан Сәмәниҙәр дәүләтенең ҡаҡшауы күҙәтелә. Бер-бер артлы һарай түңкәрелештәре, хәрби аристократия һәм ер биләүселәрҙең роле арта барыуы (ҡара: Алпан-тег) идара итеүҙе үҙәкләштерергә мөмкинлек бирмәй. Хөрәсәндәге ихтилал был өлкәне Бохара хакимлығынан ҡотҡара.

Сәмәниҙәр династияһы 999 йылда Бохараны ҡарахани төркиҙәр яулап алғандан һуң бөлгөнлөккә төшә. Һуңғы сәмәни Исмәғил әл-Мүнтәсир 1005 йылда үлтерелә. Уның төрбәһе бөгөнгө көндәргә тиклем һаҡланған.


Вәлиҙәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

(thumb (left (595px

Сәмәрҡәнд әмирҙәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • Нух ибн Әсәт- әмир - 819—842
  • Әхмәт ибн Әсәт- әмир - 842—864
  • Насир I (ибн Әхмәт) - әмир - 864—892

Фирғәнә вәлиҙәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • Әбү-л-Ашас Исхаҡ ибн Әхмәт- әмир - 864—907
  • Мөхәммәт ибн Исхаҡ- әмир - —904

Ташкент вәлиҙәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • Ибраһим ибн Илйас- әмир - 856—867

Бохара вәлиҙәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • Исмәғил Сәмәни (Әбү Ибраһим Исмәғил ибн Әхмәт)т.й. 848, әмир - 874—892

Мәүрәннәһер вәлиҙәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • Насир I ибн Әхмәт) - әмир - 875—892
  • Исмәғил Сәмәни (Әбү Ибраһим Исмәғил ибн Әхмәт) т.й. 848, әмир - 892—901

Мәүрәннәһер, Мәлик Мәшрик һәм Хөрәсән вәлиҙәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • Исмәғил Сәмәни (Әбү Ибраһим Исмәғил ибн Әхмәт) т.й. 848, әмир - 892—907
  • Әхмәт ибн Исмәғил (Әбү Насир Әхмәт ибн Исмәғил, әмир - 907—914
  • Насир II (әл-әмир - ас-Сәйет Әбү-л-Хасан Насир ибн Әхмәт) т.й. 905, әмир - 914—943
  • Нух ибн Насир (әл-әмир - әр-Рида Әбү Мөхәммәт Нух ибн Насир), әмир - 943—954
  • Ғәбд әл-Мәлик I (әл-әмир - әл-Муаййад Әбү-ль-Фаварис Ғәбд әл-Мәлик ибн Нух), әмир - 954—961
  • Мансур ибн Нух (әл-әмир - ас-Садид Әбү Сәлих Мансур ибн Нух), әмир - 961—976
  • Нух ибн Мансур (әл-әмир - ар-Рида Әбү-л-Ҡасим Нух ибн Мансур), әмир - 976—997
  • Мансур ибн Нух (Әбү-л-Харис Мансур ибн Нух), әмир - 997—999
  • Ғәбд әл-Мәлик II (Әбү-л-Фаварис Ғәбд әл-Мәлик ибн Мансур), әмир - 999
  • әл-Әмир - әл-Мунтасир Әбү Ибраһим Исмәғил ибн Мансур, әмир - 1004, ум. 1005

Джибәл вәлие[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • Исмәғил Сәмәни (Әбү Ибраһим Исмәғил ибн Әхмәт) т.й. 848, әмир - 902—907

Гүргән вәлие[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • Әхмәт ибн Исмәғил (Әбү Насир Әхмәт ибн Исмәғил)- әмир - 902—907

Рәй вәлие[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • Әбү Сәлих Мансур ибн Исхаҡ, әмир - 902—?

Табаристан вәлийе[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • Әбү-л-Аббас Ғәбдәллах ибн Мөхәммәт, әмир - 902—?

Систан вәлие[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • Әбү Сәлих Мансур ибн Исхаҡ, әмир - 911—912

Сәмәни әмирҙәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • Сәмәнхоҙа
  • Әсәт ибн Сәмән
  • Яхья ибн Әсәт (819—855)
  • Наср I (864—892) (фактически с 875)
  • Исмәғил Сәмәни (892—907)
  • Әхмәт ибн Исмәғил (907—914)
  • Наср II (914—943)
  • Нух I (943—954)
  • Ғәбд әл-Мәлик I (954—961)
  • Мансур I ибн Нух (961—976)
  • Нух II (976—997)
  • Мансур II ибн Нух (997—999)
  • Ғәбд әл-Мәлик II (999)
  • Исмәғил әл-Мунтасир (999—-1005)

Шулай уҡ ҡара[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Иҫәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  1. НЭУ, 2000—2005, Сомонийлар
  2. Мухаммад Наршахи. История Бухары. Ташкент. 1897, стр 77.. Восточная литература. Тәүге сығанаҡтан архивланған 2 июнь 2012. 12 ноября 2011 тикшерелгән.
  3. Гумилев Л. Н. «Подвиг Бахрама Чубина»
  4. Bosworth, C.E. «Isfīdjāb.» Encyclopædia of Islam, 2nd ed., Brill, 2010
  5. https://knigi.link/istoriya-numizmatika/praviteli-nekarahanidskogo-proishojdeniya-31244.html
  6. Кочнев Б. Д., Нумизматическая история Караханидского каганата (991—1209 гг.). Москва «София», 2006,с.157-158

Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Ҡалып:История Узбекистана Ҡалып:История Таджикистана