Һинд-Ҡытай

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Унда күсергә: төп йүнәлештәр, эҙләү

Һинд-Ҡытай
франц. Indochine
Индокитай.png
16°00′ с. ш. 101°00′ в. д. / 16.000° с. ш. 101.000° в. д. / 16.000; 101.000 (G) (O) (Я)Координаталар: 16°00′ с. ш. 101°00′ в. д. / 16.000° с. ш. 101.000° в. д. / 16.000; 101.000 (G) (O) (Я)
Йыуыусы акватория Бенгал ҡултығы, Андаман диңгеҙе, Сиам ҡултығы, Көньяҡ-Ҡытай диңгеҙе
Майҙаны ~ 2 млн км²
Иң юғары нөктәһе 3053 м
Илдәр Бангладеш Бангладеш
Мьянма Мьянма
Таиланд Таиланд
Лаос Лаос
Вьетнам Вьетнам
Камбоджа Камбоджа
Малайзия Малайзия
Һинд-Ҡытай (Азия)
Brown 804000 pog.svg
Һинд-Ҡытай
Commons-logo.svg Һинд-Ҡытай Викиһаҡлағыста

Һинд-Ҡытай (франц. Indochine) — Көньяҡ-Көнсығыш Азияла урынлашҡан ярымутрау.

Этимология[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Атамаһыны европалылар (француздар) «Һиндостан» һәм «Ҡытай» һүҙҙәренән төҙөгәндәр, сөнки улар ярымутрау халҡында бер үк ваҡытта һинд һәм ҡытай һыҙаттарын күргәндәр[1].

Урынлашыу[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Ярымутрауҙың майҙаны яҡынса 2 млн км² тәшкил итә. Һинд-Ҡытай көнбайышта Һинд океанының Бенгал ҡултығы һәм Андаман диңгеҙе, Малакка боғаҙы, көньяҡта һәм көнсығышта Тымыҡ океандың Көньяҡ-Ҡытай диңгеҙе, Сиам һәм Бакбо (Тонкин) ҡултыҡтары менән уратып алынған. Ярымутрауҙың төньяҡ сиге Ганг һәм Брахмапутра йылғаларының дельтаһынан алып Хонгха йылғаһының дельтаһына тиклем шартлы рәүештә үткәрелә. Һинд-Ҡытайҙың көньяҡ осо Кра муйынан көньяҡтараҡ һуҙылған Малакка ярымутрауын барлыҡҡа килтерә. Бында Евразия материгының һәм Азия ҡитғаһының иң көньяҡ нөктәһе — Пиай мороно урынлашҡан.

Климат[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Климаты субэкваториаль муссонлы, ә Малакка ярымутрауында — экваториаль. Ярымутрауҙың тигеһлекле өлөшөндә уртаса температура 20°С-тан түбән төшмәй, яҙын һәм йәйен 28—30°С-ҡа тиклем барып етә. Тауҙарҙа температура 15°С-ҡа һәм унанда түбәнерәк төшә.

Елгә ҡаршы көнбайыш тау битләүҙәрендә йылына 2,5—5 мең мм яуым-төшөм яуа, иң күп ямғырлы осоро — йәй. Ярымутрауҙың эске райондарында йылына урыны менән 1 мең мм-ҙан аҙыраҡ яуым-төшөм яуа. Һинд-Ҡытайҙың көнсығыш яр буйында иң күп ямғырлы осоро ҡыш миҙгеленә тура килә, бында йылына 2 мең мм-ға тиклем яуым-төшөм яуа.

Рельеф[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Ҡултыҡтары һәм яр буйы утрауҙары күп булған Һинд-Ҡытайҙың көнбайыш өлөшөнән айырмалы рәүештә уның көнсығыш ярҙары бүленмәгән тиерлек. Ярымутрауҙың ландшафты нигеҙҙә таулы, һырттарҙың йүнәлештәре башлыса меридиональ һәм субмеридиональ. Һинд-Ҡытайҙың көнбайыш өлөшөндә иң бейек тубәһе Виктория тауы (3053 м) менән Аракан тауҙары урынлашҡан. Ярымутрауҙың үҙәк өлөшөндә Шан ҡалҡыулығы ята. Бында уҡ Танентаунджи һырты башлана һәм Малакка ярымутрауында тамамлана. Һинд-Ҡытайҙың көнсығыш өлөшөндә Чыонгшон (Аннам) тауҙары урынлашҡан. Һинд-Ҡытай ярымутрауының тауҙары киң уйһыулыҡтар менән бүленгән, шулар араһында Иравади, Менам һәм Камбоджа тигеҙлектәре, һәм тағы ла Корат платоһы бар.

Ярымутрауҙың иң ҙур күле — Тонлесап күле, ә иң ҙур йылғалары — Меконг, Иравади, Салуин, Чаупхрая интенсив рәүештә һуғарыу өсөн файҙаланыла.

Флора[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Һинд-Ҡытай ярымутрауының флораһы башлыса ҡатмарлы составтағы дымлы тропик урмандар менән күрһәтелгән, улар елгә ҡаршы көнбайыш тау битләүҙәрен ҡаплайҙар. Һаҙлыҡлы яр буйҙарында мангр ҡыуаҡлыҡтары өҫтөнлөк итә. Ярымутрауҙың тигеҙлектәре эшкәртелгәндәр, төп ауыл хужалығы культураһы — дөгө. Малакка ярымутрауында каучук ағастары үҫтерелә.

Файҙалы ҡаҙылмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Аҡ ҡурғаштың һәм вольфрамдың ятҡылыҡтары нигеҙҙә Малакка ярымутрауында урынлашҡандар.

Дәүләттәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Һинд-Ҡытай ярымутрауында артабанғы дәүләттәр урынлашҡандар: Вьетнам, Камбоджа, Лаос, Малайзия, Мьянма (күп өлөшө), Таиланд һәм тағы ла Бангладештың бәләкәй генә өлөшө[2].

Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  1. Краткий топонимический словарь — Москва: Мысль, 1966. — 32 000 экз.
  2. Индокитай — БСЭ — Яндекс. Словари

Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]