Аҡаев Асҡар Аҡаевич

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Перейти к навигации Перейти к поиску
Аҡаев Асҡар Аҡаевич
ҡырғ. Аскар Акаев
Рәсем
Заты ир-ат
Гражданлығы Flag of the Soviet Union.svg СССР
Flag of Kyrgyzstan.svg Ҡырғыҙстан
Тыуған көнө 10 ноябрь 1944({{padleft:1944|4|0}}-{{padleft:11|2|0}}-{{padleft:10|2|0}})[1][2][…] (76 йәш)
Тыуған урыны СССР, Ҡырғыҙ Совет Социалистик Республикаһы[d], Чуйская область[d], Кеминский район[d], Кызыл-Байрак[d]
Хәләл ефете Майрам Акаева[d]
Балалары Айдар Аскарович Акаев[d] һәм Бермет Аскаровна Акаева[d]
Һөнәр төрө иҡтисадсы, математик, сәйәсмән
Эш биреүсе СССР Фәндәр академияһы[d]
М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университеты
Биләгән вазифаһы Список президентов Киргизии[d]
Ойошма йәки клуб ағзаһы КПСС Үҙәк комитеты[d]
Уҡыу йорто Санкт-Петербург мәғлүмәт технологиялары, механика һәм оптика тикшеренеү милли университеты[d]
Ғилми дәрәжә физика-математика фәндәре докторы[d]
Сәйәси фирҡә ағзаһы Советтар Союзы Коммунистар партияһы һәм Алга, Кыргызстан![d]
Кандидат на выборах Президентские выборы в Киргизии[d], Президентские выборы в Киргизии[d] һәм Президентские выборы в Киргизии[d]
Ҡатнашыусы КПСС-тың XXVIII съезы[d]
Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
Commons-logo.svg Аҡаев Асҡар Аҡаевич Викимилектә

Асҡар Аҡаевич Аҡаев (Ҡырғыҙ ССР-ы, Фрунзе (Чүй) өлкәһе, Ҡыҙыл-Байраҡ ауылы) — совет һәм ҡырғыҙ дәүләт, сәйәси һәм фәнни эшмәкәре.

1990 йылдың 27 октябренән алып 1991 йылдың 31 авгусына тиклем — Ҡырғыҙ ССР-ыпрезиденты. 1991 йылдың 31 авгусынан 2005 йылдың 11 апреленә тиклем — Ҡырғыҙ Республикаһы президенты. Дүрт тапҡыр (1990, 1991, 1995 һәм 2000) президент һайлауҙарында еңә. Бынан тыш, 1995 һәм 2003 йылдарҙағы бөтә халыҡ референдумдары барышында үҙ вәкәләттәрен оҙайта алды. Уның президентлыҡ осоро, бер яҡтан, сағыштырмаса сәйәси тотороҡлолоҡ дәүере тип баһаланһа, икенсе яҡтан — ул киң йәйелгән ришүәтселек һәм эшһеҙлек менән билдәләнә, һәм илдә Ләлә революцияһы (унан һуң Рәсәйгә ҡасып килә) башланыуға алып килә. Ул ҡасып китеү менән, Республика Генпрокуратураһы Аҡаевҡа һәм уның ғаилә ағзаларына ҡарата енәйәт эше ҡуҙғатты, Рәсәй Федерацияһы уны биреү тураһында тейешле запрос ебәрелә, әммә Рәсәй уны биреүҙән баш тарта. Ҡолатыплғаны бирле, Мәскәүҙә мәжбүри эмиграцияла һәм профессиональ рәүештә фәнни эшмәкәрлек менән шөғөлләнә. 2021 йылдың 2 авгусында,16 йыл эсендә тәүге тапҡыр, Ҡырғыҙстанға ҡайта. Илгә килеп етеү менән ГКНБ алып киләләр

Профессор, физика-математика фәндәре докторы. 1989—1990 йылдарҙа Ҡырғыҙ ССР-ы фәндәр академияһы президенты. 2006 йылдың майынан Рәсәй фәндәр академияһының сит ил ағзаһы. Халыҡ-ара инженер академияһының почётлы ағзаһы.

Биографияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

1944 йылдың 10 ноябрендә Ҡырғыҙ ССР-ы Фрунзе (Чүй) өлкәһе Кемин районы Воронцовка ауылында колхозсы Аҡай Тоҡоев ғаиләһендә тыуа. Сығышы менән — Сарыбағыш[4]ҡәбиләһенән. 1961 йылда урта мәктәпте алтын миҙал менән тамамлай.

1968 йылда отличие менән тамамлай Ленинград теүәл механика һәм оптика институтын тамамлай һәм аспирантураға уҡырға инә. 1980 йылда Мәскәү инженер-физик институтында[5] докторлыҡ диссертацияһын яҡлай.

1984 йылда Ҡырғыҙ СССР-ы фәндәр академияһы ағза-корреспонденты итеп һайлана, шул уҡ йылда Ҡырғыҙ ССР-ы Фәндәр академияһы академигы. Аскар Акаев — Рәсәй фәндәр академияһы профессоры, почётлы докторы һәм сит ил ағзаһы, 150-гә яҡын фәнни эше, 43 мәҡәләһе, 7 уйлап табыуы бар. Ул 20 кандидат һәм 3 фән докторы әҙерләне. Уның ете уҡыусыһы төрлө премиялап лауреаты булды. Голография өлкәһе белгесе академик Юрий Денисюкфекеренсә, Асҡар Аҡаев «ике ғилми өлкә — оптика һәм компьютер технологияларын сигендә шаҡ ҡатырғыс һөҙөмтәләргә ирешә алды»[6][7][8][9]. 1989—1990 йылдарҙа — Ҡырғыҙ ССР-ы Фәндәр академияһы президенты.

1990 йылдың июлендә КПСС-тың XXVIII съезында КПСС Үҙәк Комитеты.ағзаһы итеп һайлана. 1990 йылдың 27 октябрендә республиканың Юғары Советы тарафынан ойошторолған Ҡырғыҙ ССР-ы президенты вазифаһына һайлана[10].

1991 йылдың авгусында ГКЧП барлыҡҡа килеүен һәм уның ҡан ҡойошҡа килтергән ғәмәлдәрен тәнҡитләй (Ҡырғыҙ Республикаһы территорияһында ГКЧП ғәмәлдәрен тыйыу буйынса бер нисә указ сығара). Ҡырғыҙ Республикаһы Юғары Советы менән бергә ҠР бойондороҡһоҙлоғон иғлан итә. 1991 йылдың 21 декабрендә Алма-Атала башҡа элекке союздаш республикаларҙың башҡа президенттары менән бергә БДБ булдырыуҙа ҡатнаша; бер нисә халыҡ-ара килешеүгә һәм көрсөктән сығыу клешеүҙәренә ҡул ҡуйҙы. 1992 йылдың 2 мартында БМО штаб-фатирында Ҡырғыҙстанды БМО берләшмәһе ағзаһы итеп ҡабул итеү буйынса тауыш биреүҙә ҡатнаша. БМО штаб-фатиры янында Ҡырғыҙстан флагы күтәрелеүен күҙәтте.

]</ref>.

В июле 2021 года Акаева объявили в Киргизии в международный розыск по обвинению в причастности к коррупции на золоторудном месторождении Кумтор[11].

2 августа 2021 года Государственный комитет национальной безопасности Киргизии объявил, что Акаев доставлен в Бишкек[12]. Было заявлено, что Акаев сам вызвался приехать в Бишкек и согласился сотрудничать со следствием[13]. -->

Наградалары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Ҡырғыҙстан почта маркаһы, 2001
  • «Почёт Билдәһе» ордены (1981);
  • Пушкин миҙалы (1999 йылдың 23 авгусы, Рәсәй) — Ҡырғыҙ Республикаһында рәсәй мәҙәни мираҫын һаҡлауға һәм таратыуға индергән ҙур өлөшө өсөн[14];
  • I дәрәжә Достык ордены (Дуҫлыҡ) (Ҡаҙағстан, 21 йылдың 10 декабре)[15];
  • I дәрәжә Ике Тапҡыр Аҡ Тәре ордены (Словакия, 2003 йылдың декабре);
  • Ҡырғыҙстан ЛКСМ премияһы лауреаты (1977) — ЭВМ йылытылған проблемаһы буйынса математик тикшеренеүҙәр;
  • "йәмәғәт фәндәре үҫешенә ҙур өлөш индергән өсөн 2012 йылғы Н. Д. Кондратьев алтын миҙалы лауреаты[16].

Фәнни эше[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Рәсәй фәндәр академияһы сит ил ағзаһы, «МИР: Модернизация. Инновация. Развитие» журналының фәнни-редакция советы ағзаһы. Фәнни иҫәпләүҙәр теорияһы өлкәһендә, макроиҡтисад, клиодинамика һ. б. өлкәһендә ғилми хеҙмәттәре бар.

Библиографик материал[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Шулай уҡ ҡарағыҙ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • Ләлә революцияһы

Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  1. Брокгауз энциклопедияһы
  2. Czech National Authority Database
  3. various authors Прабук
  4. Досье :: Акаев Аскар Акаевич :: StanRadar — новости Центральной Азии
  5. Каталог РНБ
  6. Президент Киргизской республики Аскар Акаев. — Формула власти
  7. Аскар Акаев — Биография. — Аскар Акаев. Официальный сайт
  8. Акаев Аскар Акаевич. — Время Востока
  9. http://www.vb.kg/doc/226752_akaev_askar_akaevich.html.
  10. Закон Киргизской ССР от 24 октября 1990 г. № 222-XII «Об учреждении поста Президента Киргизской ССР и внесении изменений и дополнений в Конституцию (Основной Закон) Киргизской ССР»
  11. Экс-президентов Киргизии Акаева и Бакиева объявили в международный розыск
  12. Первый президент Киргизии Акаев доставлен в Бишкек
  13. Акаев добровольно приехал в Бишкек для дачи показаний
  14. Указ Президента Российской Федерации от 23 августа 1999 года № 1106 «О награждении медалью Пушкина»
  15. Указ Президента Республики Казахстан от 10 декабря 2001 года № 739 «О награждении орденом „Достык“ I степени Акаева А. А.»
  16. アーカイブされたコピー. 18 октябрь 2013 тикшерелгән. 2013 йылдың 12 октябрь көнөндә архивланған.

Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • Акаев, Аскар // Казахстан. Национальная энциклопедия — Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2004. — Т. I. — ISBN 9965-9389-9-7.
  • Койшиев Т., Плоских В., А. Акаев: Учёный, политик. Штрихи к политическому портрету, Бишкек, 1990;
  • Кто есть кто в кыргызской науке, Бишкек, 1997.
  • Международная инженерная академия : Справочник (1992—2002) = International Academy of Engineering : Handbook (1992—2002) / под. ред. В. К. Хомерики — М.: МИА, 2002. — 224 б.
  • Храмов, Ю. А. Акаев Аскар Акаевич // Физики : Биографический справочник / Под ред. А. И. Ахиезера. — Изд. 2-е, испр. и доп. — М. : Наука, 1983. — 400 с. — 200 000 экз.

Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]