Бәшмәктәр

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Унда күсергә: төп йүнәлештәр, эҙләү
Бәшмәктәр
Fungi collage.jpg
Бәшмәктәрҙең төрлөлөгө
Фәнни классификация
Халыҡ-ара фәнни исеме

Fungi

Бүлек

Юғары төҙөлөшлө бәшмәктәрҙең системаланмаған төркөмө

Wikispecies-logo.svg
Викитөркөмдә
Систематика
Commons-logo.svg
Викиһаҡлағыста
рәсемдәр
ITIS   555705
NCBI   4751
EOL   5559
MB   99029
Clavaria zollingeri кораллы бәшмәк, АҠШ, Көнбайыш Вердджиниялағы Бакок дәүләт паркы
Ҡыршағыслы бәшмәк грифтары
ҡыу бәшмәге(ағас бәшмәге) ағаста

Бәшмәк (күплектә: бәшмәктәр) тереклек итеүсе организмдың бер төрө; бәшмәктәр төрөнә сүпрә, күк һәм тәнле бәшмәктәр ҡарай. Бәшмәктәр хайуандарҙан, үҫемлектәрҙән һәм башҡа төр тереклектән айырым Батшалыҡҡа бүленгән.

Бәшмәк күҙәнәктәрендә ядролар бар. Целлюлозанан торған үҫемлектәрҙең күҙәнәктеренең стенкаһынан айырмалы рәүештә, уларҙың күҙәнәк стеналары (диуар) хитиндан тора. Был һәм башҡа айырмалар бәшмәктәрҙе, Eumycota (ысын бәшмәктәр) йәки Eumycetes тип аталған берҙәм зат төркөмөнән барлыҡҡа килеүен күрһәтә. Уларҙың дөйөм ата-бабалары һәм дөйөм монофилетлы төркөмдәре бар.

Уларҙың төп йәшәү рәүеше сапрофитлы: бәшмәк үҙе тирәләй ятҡан үле органик матдәне аҙыҡ урынына ҡуллана һәм шулай итеп уларҙы тарҡата.[1]

Структура[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]

Репродукция[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]

Бәшмәктәр ике юл менән барлыҡҡа килә: енси һәм енесһеҙ. Ҡайһылары тәнле бәшмәктәр булып үҫешә: был емеш биреү органдары. Ҡыйыҡ аҫтында гимениаль пластиналары бар, нәҡ уларҙа яңы бәшмәк булып үҫеп китергә һәләтле споралар һаҡлана. Ҡалған осраҡтарҙа бәшмәктәр спорангий (споралар тоҡсаһында) митоз ярҙамында килеп сыҡҡан енесһеҙ спораларҙы йәки мейоз ярҙамында килеп сыҡҡан енси спораларҙы һаҡлай. Спроралар гаплоидлы була.

Бәшмәктәр бер күҙәкле йәки күп күҙәкле була ала. Сүпрә бер күҙәкле була һәм ике ысулдың береһе менән барлыҡҡа килә: енси һәм енесһеҙ. Енесһеҙ репродукция ябай һабаҡсаланыу ярҙамында килеп сыға.

Мицелий[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]

Күп күҙәнәкле бәшмәктәрҙең гифтар тип аталған, мицелий формаһында вегетатив үҫеү сүстәре бар. Мицелий ғәҙәттә синцитий була. Был күҙәнәк ҡыршағысы (бүлгесе) тулы түгел тигәнде аңлата, һәм күҙәнәк ядролары бер-береһенән нормаль күҙәнәктәрҙәге кеүек бүленмәгән була. Төрҙәр араһында ваҡ айырмалар бар.

Симбиоз[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]

Симбиоз бергә йәшәү ысулын аңлата. Ҡайһы бер бәшмәктәр ылымыҡтар менән бергә мүк формаһында килә. Бындай берҙәмлектә, бәшмәк туҡымалары эсендә ылымыҡ күҙәнәктәре йәшәй. Тамамлаусы һөҙөмтә булып яңы, юшҡынға оҡшаш, таштарға һәм башҡа тышҡы йөҙҙәргә йәбешкән тереклек формаһы була. Бөтә бәшмәктәрҙең 20 % тирәһе мүкләнгән (лихенинланған) була.

Башҡа әһәмиәтле симбиоз төрө — микориза. Был осраҡта үҫемлек тамыры эсендә бәшмәк йәшәй; күп ағастар тамырҙарында микориза бар. Был механизм икеһенә лә файҙа килтерә.

Патогендар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]

Тырҡыш бәшмәге
үтә ағыулы

Бәшмәктәрҙең ҡайһы берҙәре ауыл хужалығы культураларында төрлө ауырыуҙар барлыҡҡа килтереп кенә ҡалмай, кешеләрҙә лә ҡаты сир тыуҙырыуы мөмкин. Бәшмәктәрҙең бик ағыулылары ла бар, шуға ла уларҙың үҙегеҙ белмәгәндәрен ашау ғына түгел, бөтөнләй йыймағыҙ.

Ҡулланыу[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]

Ашарға яраҡлы бәшмәктәр кешеләр аҙыҡ сифатында киң ҡуллана. Сырҙарҙың ҡайһы бер билдәле төрҙәренә бәшмәк ҡушып әҙерләгән ашамлыҡ үҙенсәлекле була: бәшмәк сырға ҡабатланмаҫ тәм һәм текстура бирә.

Ҡайһы бер бәшмәктәр психотроп (психик) матдәләр эшләп сығарырға һәләтле. Бер нисә төрө, айырыуса, тәнле псилоцибин бәшмәктәре (тылсымлы тәнле бәшмәктәр кеүек әйтелеш аҫтында билдәле), уларҙы галлюциноген үҙенсәлектәре өсөн ҡулланалар. Хәҙерге ваҡытта ҡайһы бер бәшмәктәрҙе антибиотик сығанағы (мәҫәлән, пенициллин) сифатында файҙаланалар, сөнки был үҫемлектәрҙең күбеһе антибиотиктарҙы бактерияларға ҡаршы тәбиғи һаҡланыу сараһы итеп эшләп сығара.

Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]

  1. Margulis L. Schwartz K.V. & Dolan M. 1999. Diversity of life: the illustrated guide to the five kingdoms. Jones & Bartlett, Sudbury MA.


Бәшмәктәр Был микология буйынса тамамланмаған мәҡәлә. Һеҙ мәҡәләне төҙәтеп һәм тулыландырып проектҡа ярҙам итә алаһығыҙ.