ДНК

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Унда күсергә: төп йүнәлештәр, эҙләү
ДНК-ның ҡушланған ишелмәһе

ДНК (тереяҙма, дезоксирибонуклеи́н кислотаһы, ДНК) — макромолекула (төп өсәүҙән береһе, башҡалар икеһе — РНК һәм аҡһымдар), ҡайһы бөтә терелектең генетик мәғлүмәттәрҙе һаҡлаусы була. ДНК-ла РНК-ның һәм аҡһымдарҙың төҙөлөшө тураһындағы мәғлүмәттәр бар.

Эукариоттар (хайуандар, үҫемлектәр һәм бәшмәктәр) күҙәнәктәрендә ДНКһының күҙәнәк үҙәктәрендәге хромосомалар составында була, һәм шулай уҡ күҙәнәк эсендәге органоидта (митохондрияларҙа һәм пластидтарҙа) бар.

Прокариот организмдарҙа (таяҡсаларҙа һәм архейҙәрҙә) һыҙыҡлы ДНК күҙәнәктең эстәге төҫөнән тағылып ҡуйған. Уларҙа ла түбән төҙөлөшлө эукариоттарҙа (мәҫәлән, әсеткеләрҙә) кескәйерәк айырым күбеһенсә сыңғалайлыҡ ДНКлар бар (исемдәре — плазмидалар була). Шунан башҡа бер йәки ике теҙмәле ДНКлар ДНКлы вирустарҙың геномдарын ҡора алалар. Химия буйынса ДНК оҙон полимер молекула була, ҡайһы эҙмә-эҙ ҡушылған нуклеотидтарҙан тора. Һәр ген азотлы нигеҙҙән, шәкәрҙән (дезоксирибозанан) һәм фосфатлы төркөмдән тора. Теҙмәләге гендар араһындағы элемтәләре дезоксирибоза һәм фосфатлы төркөмө (фосфодиэфирлы элемтәләр) менән төҙөләләр. Күпселек ваҡиғаларҙа (бер-ике вирустарҙан башҡа, ҡайһыларында бер теҙмәле генә ДНК бар) ДНК бәйләнешмәлек (макромолекула) ике теҙмәнән тора, ҡайһыларҙа ике теҙмә эсендәге азотлы нигеҙҙәр бер береһенә ҡаршы торалар, һәм шул саҡта ике теҙмә ҡаршы булған яҡтарға йүнәлғән. Шундай ике теҙмәле бәйләнешмәлек ишелгән була. Ғөмүмән шундай ДНКның төҙөлөшө «ҡушланған ишелмә» тип, атала. ДНКла дүрт төрлө азотлы нигеҙҙәр бар (тимин — Т, аденин — А, гуанин — Г һәм цитозин — Ц). Беренсе теҙмәнең азотлы нигеҙҙәр икенсе теҙмәнең азотлы нигеҙҙәр менән һыуғоромло элемтәләр менән ярашлылыҡ (комплементарный) ҡағиҙәһе буйынса ҡушылған: аденин тик тимин менән ҡушыла, гуанин тик цитозин менән һәм кире шулай ҙа. Гендар (нуклеотидтар) эҙмә-эҙлелеге төрлө РНК-лар буйынсағы белемлектәрҙе (мәғлүмәттәрҙе) кодлау ала. Бөтә РНК-ларҙың төрҙәре ДНКның эҙмә-эҙлелеге буйынса төҙөлә һәм ДНК-ның һуң (транскрипциянан һуң) ген (РНК) буйынса аҡһымдар төҙөләләр (шул төҙөлөш исеме аҡһымлау — тип, атала). Шулай уҡ эукариоттар ДНКһында көйләүлек өлөштәре бар (мәҫәлән, кешеләрҙә ошондай ҡөйләүлек өлөштәре 95—98 % бөтә геномын биләйҙәр). Шулай уҡ геномда башҡа «генетик әрәмтамаҡ»-исемле өлөштәре (транспозондар һәм башҡалар) бар.

ДНКның төҙөлөшөн асышы (1953-нсө йыл) биология тарихында бик мөһим ваҡиғаһы булғайны. Шул асыш өсөн Фрэнсис Крик, Джеймс Уотсон һәм Морис Уилкинсҡа физиология йәки медицина буйынса Нобель премияһы бирелгән. Уларҙың асышына Розалинд Франклиндың рентгенограммалары ярҙамлаған, ләкин был ғалимә шундай премияны ҡабул итмәне, сөнки үлеүҙән һүң уны бирмәйҙар.[1].

Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  1. Erica Westly No Nobel for You: Top 10 Nobel Snubs. Rosalind Franklin--her work on the structure of DNA never received a Nobel  (инг.). Scientific American (2008-10-06). Тәүге сығанаҡтан архивланған 9 ғинуар 2014. 18 ноябрь 2013 тикшерелгән.

Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Википедия Был мәҡәлә тамамланмаған. Һеҙ уны мөхәррирләп һәм тулыландырып проектҡа ярҙам итә алаһығыҙ.
Был иҫкәрмәне дөрөҫөрәге менән алмаштырырға кәрәк.