Носков Александр Куприянович — версиялар араһындағы айырма

Перейти к навигации Перейти к поиску
Үҙгәртеү аңлатмаһы юҡ
Нет описания правки
Нет описания правки
{{Ук}}
'''Александр Куприянович<ref>иногда употребляется ''Киприянович''</ref> Носков'''  ([[27 август]] [[1872 йыл|1872]]<span style="display:none">(<span class="bday">18720827</span>)</span>
, {{ТыуыуУрыны|Уральск}}, [[Ырымбур губернаһы]]  — {{Үлгән көнө|3=1961}}, [[Өфө]])  — [[Башҡортостан Республикаһы]]<nowiki/>нда йәшәгән һәм эшләгән беренсе ғалим-биогеограф, крайҙа юғары белем биреүҙе ойоштороусыларҙың береһе,  [[ботаника]], география буйынса, шул иҫәптән Ырымбур буйынса ла, бик күп фәнни эштәр авторы, Башҡортостан тупраҡ-ботаника бюроһы гербарийының (бөгөн [[РФА ӨФҮ Биология институты|Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө ғилми үҙәгенең биология институты]]  Гербарийы) беренсе мөдире. Әле лә А. Носков уның иң алдынғы коллекторҙарының (үҫемлектәрҙе йыйыусы) береһе булып иҫәпләнә. Уның тарафынан күләме 6 мең биттән торған (1930 йылда  [[Мәскәү дәүләт университеты|МДУ]]-ға бүләк ителә) унмкальуникаль гербарий йыйыла. 1920 йылда ғалим етәкселегендә  [[Башҡортостан]]  буйынса беренсе тапҡыр комплекслы экспедициялар ойошторола, уның һөҙөмтәләре  [[Көньяҡ Урал]]<nowiki/>ды ботаник-географик районлаштырыуҙы эшләгәндә файҙаланыла. Носков беренсе тапҡыр республика территорияһында  быға тиклем  теркәлмәгән бик күп үҫемлектең үҫеүен асыҡлай, бик һирәк үҫкән төрҙәр урыны табыла һәм артабан улар [[Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабы]]<nowiki/>на индерелә.  Ғалимдың гербарийы, баҫма хеҙмәттәре  юғары көпшәле үҫемлектәрҙең айырым һәм төркөмдәре менән эшләүсе флорист-системалаусылар өсөн мөһим материал булып тора. Тимәк, А.  К.  Носковты Башҡортостандың һәм тотош Көньяҡ Урал төбәгенең, тимәк, Рәсәйҙең флораһы һәм үҫемлектәр донъяһын белеүгә баһалап бөткөһөҙ өлөш индергән тип ышаныслы әйтергә мөмкин.  
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:27 августа тыуғандар]]
[[Категория:1872 йылда тыуғандар]]
, {{ТыуыуУрыны|Уральск}}, [[Ырымбур губернаһы]] — {{Үлгән көнө|3=1961}}, [[Өфө]]) — [[Башҡортостан Республикаһы]]<nowiki/>нда йәшәгән һәм эшләгән беренсе ғалим-биогеограф, крайҙа юғары белем биреүҙе ойоштороусыларҙың береһе, [[ботаника]], география буйынса, шул иҫәптән Ырымбур буйынса ла, бик күп фәнни эштәр авторы, Башҡортостан тупраҡ-ботаника бюроһы гербарийының (бөгөн [[РФА ӨФҮ Биология институты|Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө ғилми үҙәгенең биология институты]] Гербарийы) беренсе мөдире. Әле лә А. Носков уның иң алдынғы коллекторҙарының (үҫемлектәрҙе йыйыусы) береһе булып иҫәпләнә. Уның тарафынан күләме 6 мең биттән торған (1930 йылда [[Мәскәү дәүләт университеты|МДУ]]-ға бүләк ителә) унмкаль гербарий йыйыла. 1920 йылда ғалим етәкселегендә  [[Башҡортостан]] буйынса беренсе тапҡыр комплекслы экспедициялар ойошторола, уның һөҙөмтәләре [[Көньяҡ Урал]]<nowiki/>ды ботаник-географик районлаштырыуҙы эшләгәндә файҙаланыла. Носков беренсе тапҡыр республика территорияһында  быға тиклем  теркәлмәгән бик күп үҫемлектең үҫеүен асыҡлай, бик һирәк үҫкән төрҙәр урыны табыла һәм артабан улар [[Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабы]]<nowiki/>на индерелә.  Ғалимдың гербарийы, баҫма хеҙмәттәре  юғары көпшәле үҫемлектәрҙең айырым һәм төркөмдәре менән эшләүсе флорист-системалаусылар өсөн мөһим материал булып тора. Тимәк, А. К. Носковты Башҡортостандың һәм тотош Көньяҡ Урал төбәгенең, тимәк, Рәсәйҙең флораһы һәм үҫемлектәр донъяһын белеүгә баһалап бөткөһөҙ өлөш индергән тип ышаныслы әйтергә мөмкин.  
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Уфала вафат булғандар]]
 
Совет осоронда башҡорт биогеографияһы пионеры  А.  К.  Носковтың исеме онотолоуға дусар була, тәүге биографик характерҙағы публикациялар 1990 йылдарҙа ғына күренә. 2017 йылда "«Берҙәм Рәсәй"» партияһының Башҡортостан төбәк бүлексәһенең эш планы проектына А.  К.  Носковтың музейын ойоштороу буйынса саралар индерелә.   2017 йылда Башҡортостан Республикаһының Милли музейында  А. К.  Носковҡа арналған ваҡытлы экспозиция эшләй  (белешмәне С.  Ю.  Семенова төҙөй)
 
== Биографияһы ==
 
=== Ғаиләһе ===
Атаһы  — бер динле (единовер) сауҙагәр  '''Носков Куприян Сергеевич,  '''1878 йылда Уральскиҙа мәрхүм була. 
 
Әсәһе  — Мәскәү мещаны '''Софья Ивановна''', тол ҡалғас, туғандарында экономка булып эшләй, 1921 йылда  Уральскиҙа вафат була.
 
Ағаһы - — Носков Сергей Куприянович, 1921 йылға тиклем Уральскиҙа ерләнә. Хәрби булыуы 1905 йылда Алыҫ Көнсығышта, Харбинда, тимер юлын  хунхуз бандаларынан һаҡлауҙа ҡатнашыуы ихтимал.  
 
Ҡатыны  — '''Мария Гавриловна,''' атаһы яғынан  '''Кармазина''' (07.01.1878—1960 йылға тиклем, Өфө).
 
Улы  — '''Носков Гавриил Александрович''' ([[Благовещен районы|Благовещен]], Өфө губернаһы, 5 ноябрь 1898 - 19461898—1946, Мукачево,  Украина ССР-ы), агроном, аҡ эмигрант, 1908-19131908—1913 йылдарҙа  — буласаҡ билдәле   аҡ эмигрант Струве Алексей Петрович, Э. һәм Р. Талдәр менән Тенишев училищеһында уҡый, 1914-1916 1914—1916 — уҡыуын Өфө [[Өфө реаль училищеһы|реаль училище]]<nowiki/>һында  (уҡытыусыһы П.  И.  Свешников), 1917-1918 1917—1918 — Новочеркасскиҙа Дон политехник институтында белем эстәй. 1926 йылда " «Урыҫ акцияһы"» программаһы буйынса Прагала Чех юғары техник училищеһында агроном дипломы ала.  1930 йылдар  — Чехия Карпаттары аръяғында агрономия курстары мөдире һәм лекторы,  аҡ эмигранттарҙың Урыҫ агрономдары берлеге ағзаһы (1921-19391921—1939 йй. Бөгөн дә   Урыҫ инженерҙары союзы ҡарамағында эшләп килә). Прагала Г. Носков  урыҫ профессоры, инженер-технолог А.  С.  Ломшаков ғаиләһе менән яҡындан аралаша.
 
Ҡыҙы  — '''Носкова Татьяна''' '''Александровна''' ([[Ырымбур]], 7 апрель, 1904 йыл - — Өфө, 1985)  — Ленинград дәүләт университетын тамамлай, [[Башҡорт дәүләт университеты]]<nowiki/>ның география уҡытыусыһы. 1953 йылда СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалының Агробиология институтының  [[Кучеров Евгений Васильевич|Е.  В.  Кучеров]]  етәкселегендә ботаника экспедицияһында ҡатнаша  (Урал  аръяғында - — Учалы, Баймаҡ, Әбйәлил, Хәйбулла райондары -  мал аҙығы әҙерләнгән ерҙәрҙе өйрәнеү).
 
Өфөләге Гоголь урамы, 22-се йортта 1920-се йылдарҙа Носковтар ғаиләһе йәшәй.
 
=== Белеме ===
Урал хәрби гимназияһында уҡый (1882-18911882—1891). 1896 йылда Мәскәү Император университеты  (ИМУ) физика-математика факультетының тәбиғи фәндәр бүлеген Беренсе дәрәжә диплом менән тамамлай.  Университетта белем алғанда үҙ инициативаһы менән билдәле профессорҙар-географтар Д.  Н. Анучин, Э.  Е. Лейста шөғөлләнә, 1911 йылда Мәскәү Император университетында география магистры дәрәжәһенә - — диссертация, 1945 йылда [[Мәскәү дәүләт университеты]]<nowiki/>нда кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай.
 
=== Һөнәри эшмәкәрлеге ===
1896-1897 1896—1897 — Өфө губернаһы Благовещен ҡалаһындағы уҡытыусылар семинарияһында тәбиғи фәндәр уҡытыусыһы. 
 
1899-1901 -1899—1901 — Ирбитта ҡатын-ҡыҙҙар гимназияһында тәбиғи фәндәр уҡытыусыһы.
 
1902-1908 1902—1908 — Ырымбур ирҙәр гимназияһында география уҡытыусыһы.
 
1902-1903 1902—1903 — Ҡырғыҙ уҡытыусылар мәктәбендә уҡыта.
 
1908-1914 1908—1914 — Тенишев училищеһында эшләй.
 
1912—1914 1912-1914 — Фребелев курстары лекторы.
 
1913 - — Петербургта Веденск коммерция училищеһы уҡытыусыһы. 
 
1909-19101909—1910 — —  [[Санкт-Петербург]]  Ботаника баҡсаһы хеҙмәткәре.
 
1914-19191914—1919  — Өфө коммерция училищеһы директоры.
 
1914-1924 1914—1924 — Өфө сауҙа мәктәбе инспекторы. 1920-1923 -1920—1923 — Өфө Сәнәғәт-иҡтисад техникумы уҡытыусыһы.
 
1919-1928 -1919—1928 — Халыҡ мәғарифы институтының (ИНО) штаттағы лекторы.
 
1922-1931 1922—1931 — Өфөлә рабфак лекторы.
 
1928-1930 1928—1930 — СССР Фәндәр академияһы комплекслы экспедицияһының (Өфө) Башҡортостан ботаника ([[Мәсәғүт кантоны|Мәсәғүт]] һ. б.) отрядтары начальнигы.
 
1930-1934 1930—1934 — Башҡортостан берҙәм климат гидрометеорология хеҙмәте идаралығында сектор мөдире.
 
1932-1936 1932—1936   Тупраҡ-ботаника бюроһында (бөгөн [[РФА ӨФҮ Биология институты|Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө ғилми үҙәгенең Биология институты]]  Гербарийы) тәүге гербарий мөдире һәм коллекторы (гербарий йыйыусы). 1934  — инструктор-үҙәк комиссия типолог РСФСР Наркомземы Үҙәк комиссияһының  Башҡортостандың мал аҙығы майҙандарын инвентаризациялау буйынса инструктор-типологы.
1934    "«Эшһеҙлеге, теорияны даими рәүештә практикаға ғаршы ҡуйыуы өсөн"» тигән яҙыу менән эштән бушатыла.
1934-19361934—1936 — —  [[Башҡорт дәүләт аграр университеты|Башҡортостан ауыл хужалығы институты]]  ([[Башҡорт дәүләт аграр университеты|БСХА]]) уҡытыусыһы.
 
1935-1951 1935—1951 — К. Тимирязев исемендәге[[М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты|  Башҡорт педагогия институты]]  уҡытыусыһы.
 
1945-1951 —1945—1951 [[М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты|Башҡорт педагогия институтының]]  тәүге география кафедраһы мөдире.
 
1937 йылдың 3 октябрендә «география уҡытыуҙа советтарға ҡаршы теориялары өсөн» эштән бушатыла.
 
8 май, 1938  — вазифаһында тергеҙелә.
 
1952  — пенсионер.
 
1961  — Өфөлә  Сергиев зыяратында ерләнә.
 
== Наградалары ==
* Өсөнсө дәрәжә Изге Станислав ордены  (1905),.
* Өсөнсө дәрәжә Изге Анна ордены  (1909),.
* «Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында фиҙаҡәр хеҙмәте өсөн» миҙалы (1948).
* «Халыҡ мәғарифы алдынғыһы» билдәһе (1945).
 
== Хеҙмәттәре ==
А.  К.  Носков  — 100-ҙән ашыу ғилми хеҙмәт, шул иҫәптән гербарийҙарын да индереп,   авторы
# ''Носков А. К.'' Бирск и его окрестности. — М., 1913.
# ''Носков А. К.'' Уфа и её окрестности // Труды Ботанического сада АН СССР. — 1931. Том 42. Вып. 2. С. 181—209.
 
== Иҫкәрмә ==
{{иҫкәрмә}}
{{примечания}}
 
== Әҙәбиәт ==

Навигация