Нарым

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Перейти к навигации Перейти к поиску
Нарым
Герб
Narym1785 city coa n574.png
Дәүләт Flag of Russia.svg Рәсәй
Административ үҙәге Нарымское сельское поселение[d][1]
Административ-территориаль берәмек Нарымское сельское поселение[d][1]
Сәғәт бүлкәте МСК+3[d][2][3] һәм МСК+4[d][2]
Почта индексы 636611
Номер тамғаһы коды 70
Commons-logo.svg Нарым Викимилектә


Нарым — Томск өлкәһе Парабельский районы ауылы, боронғо һөргөн урыны. Нарым ауыл биләмәһенең административ үҙәге.

Халыҡ — 852 кеше (2015 йыл)

Рәсәй Федерацияһының[4] тарихи урындары исемлегенә индерелгән.

Исеменең килеп сығышы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Топонимдың килеп сығышының бер нисә версияһы бар:

  • Хант һүҙе «нерым» — «һаҙлыҡ»[5];
  • Сель куп һүҙе"нарым (нерым)" — «һаҙлыҡ»;
  • Селькуп һүҙбәйләнеше «нерым ваг» — «йылға буйындағы ҡала».[сығанаҡ 583 көн күрһәтелмәгән]

Географияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Обь йылғаһы ярында, уға Кеть йылғаһы ҡушылған урында, Парабель ауылынан 30 километр төньяҡта урынлашҡан һәм Томскиҙан 425 саҡрым алыҫлыҡта тора[4].

Бөтә яҡтан Нарым һаҙлыҡ менән уратып алынған[<span style="" title="не указан источник на утверждение (8 сентября 2017)">578 сығанағы көн күрһәтелмәгән</span>].

Символикаһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Ҡала мисәтендә тейен һәм аҫ һүрәте, улар араһында уҡ төшөрөлгән. Мисәт 1635 йылда уҡ барлыҡҡа килгән.

Тарих[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Сыбар Урҙа кенәзе Воня Рус дәүләтенә яһаҡ түләүҙән баш тартҡас, батша Борис Годунов 1595 йылда Воня ерҙәренә рус ҡәлғәләре төҙөү өсөн, башында воевода Т. Федоров торған казактар отряды ебәргән. Уларҙың тырышлығы менән 1598 йылда[6] (башҡа мәғлүмәттәр буйынса — 1596 йылда Нарым төрмәһе төҙөлгән.[4][7], был ерҙәрҙә иң беренсе тораҡ пункты булған. Аҙаҡ бер нисә тапҡыр төрмә яңы урынға күсерелә — һәм 1613—1619 йылдарҙа. (тәүге урыны фараз итеү буйынса ғына күрһәтелгән)[4][8]. Хәҙерге урынына,Нарым ҡылымы янына 1632 йылда күсерелгән. Был урын Колин бор[4] тип аталған.

1601 йылда Нарым төрмәһе ҡала статусын ала. Шул уҡ ваҡытта Нарым өйәҙе ойошторола.

1708 йылда Петр I указы буйынса дәүләт 8 губернаға бүленә,

Нарым ҡалаһы Себер губернаһы составына инә.

Нарым нигеҙләнеүенең башында уҡ сәйәси енәйәтселәр өсөн һөргөн урыны итеп төҙөлә, шунлыҡтан бында декабристар, поляк ихтилалында ҡатнашыусылар, народниктар, революционерһар, репрессияланғандар ебәрелгән[6]

ВЦИК-тың 1925 йылдың 6 июнендәге ҡарарына ярашлы Нарым ҡала статусынан мәхрүм ителә һәм ауыл[4][6] статусында тора.

Иҫтәлекле урын[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Нарымдың бөтә төп объекттары сәйәси тема менән бәйле. Уларҙың күпселеге В. В. Куйбышев исемендәге урамда тора. Шунда урынлашҡан:

  • Нарым сәйәси һөргөн музейы (Томск өлкә тыуған яҡты өйрәнеү музейының филиалы). Тәүге исеме — «И. В. Сталин исемендәге Нарым музейы». Уға 1938 йылда нигеҙ һалына(Новосибирск өлкә ВКП(б.) ҡарарына ярашлы). Музейҙың төп бинаһы 1948 йылда ғына асыла. Музей бинаһы янына И. В. Сталин һөргөндә йәшәгән Алексеев (йорт 33а) йорто һәм каталажный төрмә бинаһы күсерелеп ҡуйыла. бында В. В. Куйбышев, Я. М. Свердлов һөргөндә була.[4] . 1956 йылда музейҙың исеме Нарым сәйәси мемориаль музейы тип үҙгәртелә[7].
  • Полиция идара итеү йортоә;
  • Сауҙагәр Родюков кибете (15 йорт) — кирбес бина, һөргөндә булған кешеләр бында аҙыҡ-түлек кенә алма ған, әммә сит илдәрҙән легаль булмаған корреспонденцияны һәм РСДРП Үҙәк комитеты бюроһы корреспонденцияларын да алған
  • Сәйәси енәйәтселәр йәшәгән йорттар (йорт номерҙары: 2, 5, 6, 8, 9, 10, 11, 12, 18, 20, 24, 26, 28, 32, 42, 44, 50)[4];
  • Һөргөнгә ебәрелгән поляк ихтилалында ҡатнашыусылар төҙөгән йорт (хәҙерге адресы — Себер тыҡрығы, 6-сы йорт)[4];
  • Сәйәси һөргөнсөләр зыяраты ;
  • Колин бор — һөргөндәге сәйәсмәндәрҙең маевка үткәреү урыны[7].

Нарым менән бәйле кешеләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • Иван Асташев — урыҫ меценаты һәм империяның алтын сәнәғәтсеһе (Нарымда тыуған);
  • Гантимур — тунгус кенәзе, кенәз Гантимуровтарҙың бабаһы (1684 йылда Нарымда үлә);
  • Горохов Философ — XIX быуаттағы Томск эре эшҡыуары);
  • Вадим Кожевников — урыҫ совет яҙыусыһы (Нарым сәйәси һөргөнсө ғаиләһендә тыуған[4]);
  • Виктор Пепеляев — Колчак хөкүмәтенең министрҙар советы рәйесе (Нарымда тыуған);
  • Ратушный Порфирий — журналист һәм яҙыусы (Нарымдатыуған);
  • Тугарин-Федоров — сургут атаманы, Нарымдың беренсе төҙөүсеһе;

Һөргөнсөләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • Исаак Астров — революционер;
  • Павел Дунцов-Выгодовский — декабрист;
  • Иванов Аркадий — революционер[4];
  • Косарев Владимир — революционер[4];
  • Валериан Куйбышев — революционер[4][6];
  • Николай Мозгалевский — декабрист;
  • Пече Ян — революционер;
  • Алексей Рыков — революционер[6];
  • Свердлов Яков — революционер[4][6];
  • Вениамин Свердлов — революционер;
  • Ивар Смилга — революционер (1927—1929[<span style="" title="Шаблон:Прояснить/doc">прояснять</span>]);
  • Иван Смирнов — революционер[4];
  • Иосиф Сталин — революционер[4][6];
  • Михаил Томск — революционер;
  • Александр Шишков — революционер[9];
  • Николай Яковлев — революционер[4]

Шулай уҡ ҡарағыҙ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • Нарымский край
  • Нарымский округ
  • Нарымский проспект — прежнее название проспекта Юрия Гагарина в Санкт-Петербурге

Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  1. 1,0 1,1 ОКТМО
  2. 2,0 2,1 Федеральный закон от 26.04.2016 № 109-ФЗ — 2016.
  3. Постановление Правительства Российской Федерации от 17.04.2002 № 246 // Российская газета — 2002. — ISSN 1606-5484; 1560-0823
  4. 4,00 4,01 4,02 4,03 4,04 4,05 4,06 4,07 4,08 4,09 4,10 4,11 4,12 4,13 4,14 4,15 4,16 Лена фюта пти. Томск өлкәһе. © Michel Strogoff & Ass., City-Guides, Country-Guides, 2001. — Paris—Luxembourg—Мәскәү. — 143. с. — С. 199—201. ISBN 5-86394-132-4.
  5. А. И. Ворбьева Еремдең Теле. — Новосибирскиҙа: Көнбайыш-Себер китап нәшриәте. — 1973. — 152 б. — Б. 104.
  6. 6,0 6,1 6,2 6,3 6,4 6,5 6,6 Донъя тарихы (энциклопедияһы): Зиновьев. В. п. Нарымский.
  7. 7,0 7,1 7,2 Томск өлкәһе. Туристик картаһы. — М.: ссср министрҙар советы янындағы геодезия и геодезии картографик баш идаралығы, 1987.
  8. Нарым Ҡала// Себер Старина. Томскиҙа. 1994. № 7
  9. ОГАУК «һәйкәлдәрен һаҡлау буйынса Үҙәге»: округ суды.

Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]