Нафталан

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Перейти к навигации Перейти к поиску
Пустой элемент Викиданных

Нафталан нефте — Әзербайжандың Нафталан ҡалаһы эргәһе ятҡылығынан алынған нефть сорты. Нафталана әзербайжан телендә нефть булған урынды аңлата[1][2]. Нефть һүҙенең тамыры боронғо шумер телендәге напат (ҡыҙыу таштар) һүҙенә һәм шумер цивилизацияһына барып тоташа (яҡынса 5000 йыл элек). Шумер медицина яҙмаларында әйтелеүенсә, нафталан нефте күп ауырыуҙарҙан дауалау өсөн ҡулланылған.

Тире ауырыуҙарын дауалау сараһы булараҡ нафталан нефте (НН) рәсми медицинаға XIX быуаттың аҙағында инә[3]

Ҡара-һоро йә көрән төҫтәге ҡуйы шыйыҡсанан нефть еҫе сығып тора. Нафталана юғары үҙлелеккә эйә, әсе реакциялы, юғары удель ауырлыҡлы. Аяҡ-ҡулдарҙы, тирене, нервы системаһын, гинекология ауырыуҙарын һәм башҡаларҙы нафталан менән дауалауҙа ҡулланыла[4][5], йылы менән дауалау төрө булып тора[6]. Нефть үҙе һәм унан эшләнгән препараттар нафталан ванналары инеү (температураһы 36—38 °С), тирегә бәйләү, йәрәхәттәргә бөркөү, һөртөү өсөн ҡулланыла[4].

Нафталан ҡалаһында шул уҡ исемдәге бальнеологик курорт асыла[7]. Продукт Украинала рәсми теркәлә, Германияла, Чехияла, Австрияла клиник һынауҙар үтә.

Ятҡылыҡтың тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

XIII быуатта билдәле сәйәхәтсе Марко Поло Әзербайжанды гиҙә һәм бер трактатында нафталан тураһында былай тип яҙа: «… унда майлы матдәле ҙур ҡоҙоҡ бар, уны күп дөйәләргә тейәргә була. Ул тәғәм итеп түгел, ә кешеләрҙең һәм мал-тыуарҙың тире ауырыуҙарына һөртөү өсөн һәм башҡа сырхауҙарҙан ҡулланыла».

Сит илдәрҙән күп сәйәхәтселәр НН ятҡылығына бара. Нефть күн ҡапсыҡтар менән дөйәләргә тейәлеп, [[Иран]ға], Төркиәгә, Ҡырымға, Һиндостанға һәм башҡа илдәргә каруан-каруан ташыла. 1898 йылда «Врач» журналында Рәсәй профессоры дерматолог А.И.Поспеловтың нафталан тураһында мәҡәләһе донъя күрә[8].

XIX быуатта нафталан ҡул менән ҡаҙылған һай скважиналарҙан сығарыла. 1890 йылда беренсе быраулау скважинаһын немец инженеры Э. И. Егер ҡорҙора. Тәүҙә ул яғыулыҡ-майлау материалы рәүешендә нафталан менән һатыу итергә уйлай, ләкин нафталан нефтенең техник тасирламаһы, янмаусанлығы ниәтенән дүндерә. Э. И. Егер нафталан нефте тултырылған соҡорҙарға кешеләрҙең дауаланыу өсөн төшөп ултырыуы тураһында ишетә. Лаборатор анализдар үткәргәс, уның шифалы булыуын асыҡлай һәм шифалы май етештереү предприятиеһы асырға була. Эше уңышлы булып сыға, нафталан майы сит илдәрҙә ҙур һорау таба. Һәр япон һалдаты рус-япон һуғышы ваҡытында үҙе менән нафталанлы һауыт йөрөтә, матдә яраларҙы уңалта, тирене туңыуҙан һаҡлай[9].

Рәсәйҙә нафталандың шифаһы тураһындағы тәүге мәғлүмәт 1896 йылда Кавказ медицина йәмғиәтенең Тифлиста үткән ултырышында табип Ф. Г. Розенбаум тарафынан хәбәр ителә, ул бешеүҙе, киҫкен һәм хроник экземаны, псориазды, яраларҙы, ревматик һыҙланыуҙарҙы дауалағанда нафталан ҡуллана. 1920 йылда НН ятҡылығы Әзербайжанда совет власы урынлашҡандан һуң национализациялана. Май сығарыу заводы 1926 йылда төҙөлә, ә майҙың кеше һәм хайуандар организмына тәьҫирен тикшереү 1928 йылда башлана. Совет власы осоронда нафталан нефтенең үҙенсәлектәре, химик составы тикшерелә, 1000-дән ашыу ғилми тикшеренеү һөҙөмтәһе нәшер ителә[10].

Нафталан нефтенең составы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • Ароматик углеводородтар — 10—15 %
  • Нафтен углеводородтары — 50—55 %
  • Ыҫмалалы матдәләр — 14—15 %
  • Нафтен кислоталары — 1 %
  • Көкөрт — 0,25—0,7 %
  • Азотлы берләшмәләр — 0,3 %
  • Микроэлементтар (баҡыр, цинк, марганец, литий, бор, йод, бром һ.б.)[11].

Шифалы үҙенсәлектәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Нафталан нефтенең шифалы үҙенсәлектәре:[12]

  • Шешкә ҡаршы
  • Һыҙлауҙы баҫыу
  • Фотояҡлау
  • һурыҡтырыу
  • Гормондар яһалыуҙы көйләү
  • Ҡан тамырҙарын киңәйтеү
  • Фунгицид
  • Метаболик
  • Адаптоген.

Дауалау тәьҫире даирәһе [үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Нафталандың биологик даирәһе уны түбәндәге клиник ғәмәлиәттә ҡулланыу осраҡтарын аҡлай:[13][14]

Артрология — төрлө этиологиялы полиартриттарҙы, остеохондрозды дауалау

Неврология — бил-һигеҙгүҙ, елкә-күкрәк ситлеге радикулитын дауалау

Оториноларингология — еҫ һиҙеү боҙолоуҙы дауалау

Хирургия — бешеүҙәрҙе, нервы системаһы йәрәхәттәрен, трофик шештәрҙе дауалау

Гинекология — ҡатын-ҡыҙҙың репродуктив системаһын, башлыса түлһеҙлекте дауалау

Стоматология — пародонтозды дауалау

Урология — ырыуһыҙлыҡта дауалау.

Дарыу формалары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Нафталан нефте ҡулланылған 65 формула (майҙар, онтаҡтар һ.б.) 1899 йылда Pharm.Zeitung журналында баҫылып сыға[15].

Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  1. 1news. Нафталан – забытая «сокровищница тайн» /ФОТО/. 14 ғинуар 2018 тикшерелгән.
  2. Chinarhotel История. www.chinarhotel.com.
  3. 2 RETINOIDS Almanac Volume 15 Веррукацид ® Нафтадерм ® Дёготь березовый очищенный Советы нашего дерматолога ФНПП “Ретиноиды” Москва - 2003 Альманах “Ретиноиды”- это непериодическое. www.nauka.x-pdf.ru. 14 ғинуар 2018 тикшерелгән.
  4. 4,0 4,1 [ Нафталан] — Ҙур совет энциклопедияһында мәҡәлә
  5. Нафталанолечение
  6. Нафталанолечение. Медицинская энциклопедия. Academic.ru. 4 октябрь 2013 тикшерелгән.
  7. [ Нафталан] — Ҙур совет энциклопедияһында мәҡәлә
  8. Необходимо задать параметр title= в шаблоне {{cite web}}. Необходимо задать параметр url= в шаблоне {{cite web}}. .
  9. ) ( http://elsaharatravel.com/en/Azerbaijan/tregiontest/qerb/naftalan/ www.azernews.az.
  10. РЕТИНОИДЫ ДЕРМАТОЛОГУ - PDF. docplayer.ru. 14 ғинуар 2018 тикшерелгән.
  11. Naphthalene - New World Encyclopedia  (инг.). www.newworldencyclopedia.org. 14 ғинуар 2018 тикшерелгән.
  12. Бесценная лечебная нефть Нафталана - уникальные факты (ru-RU), Novosti.Az (24 ноябрь 2016). 14 ғинуар 2018 тикшерелгән.
  13. Лечебные действия.
  14. Нафталан - Новые методики и технологии в реабелитации нафталанолечении белым нафталаном! Для специалистов !. naftalangroup.ru. 14 ғинуар 2018 тикшерелгән.
  15. irs-az.com.