Сәлим III

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Перейти к навигации Перейти к поиску
Сәлим III
ғосм. سليم ثالث‎ — Selîm-i sâlis, төр. Üçüncü Selim
Сәлим III
Сәлим III
(Константин Капидагли)
Флаг
Ғосман империяһы солтаны
1789—1807
Алдан килеүсе: Абдул-Хәмид I
Дауамсы: Мостафа IV
 
Дине: Ислам, Сөнниселәр
Тыуған: 24 декабрь 1761({{padleft:1761|4|0}}-{{padleft:12|2|0}}-{{padleft:24|2|0}})
Константинополь, Ғосман империяһы
Үлгән: 28 июнь 1808({{padleft:1808|4|0}}-{{padleft:6|2|0}}-{{padleft:28|2|0}}) (46 йәш)
Константинополь, Ғосман империяһы
Ерләнгән: Истанбул
Династия: Османдар[d]
Атаһы: Мостафа III
Әсәһе: Миһришах Солтан
 
Автограф: Tughra of Selim III.JPG
Тугра: Тугра

Сәли́м III (ғосм. سليم ثالث‎ — Selîm-i sâlis, төр. Üçüncü Selim; 24 декабрь 1761(17611224) — 28 июнь 1808) — Ғосман империяһы солтаны (1789 йылдың 7 апреле — 1807 йылдың 29 майы, Мостафа III солтандың улы. Илен, Европа өлгөһөнә таянып, яңыртырға тырышҡан, ләкин янычарҙар тарафынан ҡолатылған.

Биографияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

1789 йылда үҙенең бабаһы Абдул-Хәмид I-нең вариҫы булып ҡалғас, Ғосман дәүләтен европаса үҙгәртеп ҡорорға ниәт иткән. Халыҡ-ара хәлдәрҙең ҡырҡыулығы һәм эске иҡтисади бөлгөнлөк уның юлында еңеп сыҡҡыһыҙ ҡаршылыҡтар ҡуйған. Уға үҙенән алда идара иткәндәр Рус-төрөк һуғышын (1787—1792) мираҫ итеп ҡалдырған, һәм 1791 йылда был һуғышты, Ғосман империяһына отошло булмаған Яссы килешеүенә риза булып, тамамлап ҡуйған.

1798 йылда генерал Наполеон I Бонапарт Мысырға һөжүм итә, һәм Төркиә Мысыр походына йәки Франция менән һуғышҡа йәлеп ителгән.

Тик 1802 йылда, Франция менән тыныслыҡ килешеүе төҙөгәс кенә, ул үҙенең көсөн илде яңыртыу эшенә бағышлай алған. Сәлим III идаралыҡ аппараты өлкәһендә файҙалы үҙгәрештәрҙе (бигерәк тә бюджет ведомствоһында) тормошҡа ашырған, ленный биләмәләрҙең хәрби идаралыҡтарын юҡҡа сығарған, шулай уҡ үҙенең ҡул аҫтындағыларҙы (подданныйҙарының) аң-белемле итеп күрергә ынтылған (әйтеп китер кәрәк, Сәлим III идара иткән йылдарҙа төрөк теленә байтаҡ еворпа авторҙарының, бигерәк тә, француз авторҙарының, хәрби эш, математика һәм башҡа белем йүнәлештәрендәге хеҙмәттәрен тәржемә иткәндәр, ә инде 1792 йылда яңынан төрөк типографияһы эшләп киткән). Сәлим III солтанға, солтандарҙы ҡолатҡан йә булмаһа, башбаштаҡланып, тәхеткә ҡуйған, ҡул аҫтарында тотҡан, әммә һуғыш яланында файҙаһыҙ янычарҙарҙың йоғонтоһонан азат булырға кәрәк ине. Сәлим француз генералы Себастианиҙы саҡыртып алған һәм уның ярҙамында Низам-и Жәдид (ғосман. Nizam-ı Cedid — «яңы тәртип»), йәғни, европаса ойошторолған ғәскәр булдырған. Был тағы башҡа реформаларға ла (уларҙың бөтөн комплексын шулай уҡ Низам-и Жәдид тип йөрөткәндәр) килтерергә тейеш булған, әммә йәмғиәт быларға әҙер булмай сыҡҡан һәм, Сәлимдең үҙгәрештәргә ынтылышы янычарҙарҙың йәнен көйҙөргәнен күрә тороп, солтанды яҡлап сыҡмаған. Бынан тыш, хакимдың хәле Ғосман империяһы крәҫтиәндәре һәм ҡала кешеләренең, үҙгәртеп ҡороуҙарын финанс яғынан артабан тәьмин итеү өсөн уйланылған һалым менән риза булмауҙары (миҫал өсөн, ҡайһы бер ауыл хужалығы тауарҙарына һалым) арҡаһында ҡатмарлашҡан.

Шулай итеп, янычарҙар баш күтәрә, Константинополде баҫып ала һәм 1807 йылда тәхеткә Мостафа IV-не, Абдул-Хәмид I-нең улын ултырталар; Сәлим һарай эсендә һаҡ аҫтына ҡуйылған. Бер йылдан һуң рущук наместнигы Мостафа Байраҡтар етәкселек иткән Сәлим яҡлылар Константинополгә инә, ләкин килеп өлгөрмәйҙәр, сөнки ике туған ағай-энеһе Сәлимде быуып үлтерергә бойора.

Сәлим III бик әүәҫ музыка яратыусы булған, һәм уның был сифаты тәхет вариҫы булған дәүерендә лә күҙгә ташланып торған. Сәлим III ике музыка ҡоралында (танбурҙа һәм нейҙә) ғына уйнап ҡалмаған, музыка ижад иткән: айырым алғанда, ун дүрт мугам стилендәге композицияны, шуның өсәүһе хәҙерге ваҡытта ла уйнала, ул ижад иткән.

Бынан тыш, Сәлим III империяның композиторҙарын, улар араһында Деде Эфендиҙен һәм Амбарцум Лимонджянды, ҡурсалаған.