Түбәнге Серге

Түбәнге Серге
	Түбәнге Серге
	Байраҡ[d]
Нигеҙләү датаһы	1743
Рәсми атамаһы	Нижне-Сергинский завод
Дәүләт	Рәсәй
Административ үҙәге	Нижнесергинское городское поселение[d] һәм Түбәнге Серге районы
Административ-территориаль берәмек	Нижнесергинское городское поселение[d], Нижнесергинский муниципальный район[d], Түбәнге Серге районы, Свердловск өлкәһе, Түбәнге Серге районы һәм Красноуфимск өйәҙе
Халыҡ һаны	7598 кеше (2025)
Диңгеҙ кимәленән бейеклек	320 метр
Почта индексы	623090
Рәсми сайт	adminsergi.ru
Урындағы телефон коды	34398
	Түбәнге Серге Викимилектә

Түбәнге Серге (рус. Ни́жние Серги́) — ҡала, Свердловск өлкәһенең Түбәнге Серге районы үҙәге.

Географияһы

«Түбәнге Серге муниципаль районы» муниципаль берәмеге Түбәнге Серге ҡалаһы — «Түбәнге Серге ҡала биләмәһе» муниципаль берәмегенең административ үҙәге. Ул Урта Уралдың көнбайыш битләүендә, Екатеринбург ҡалаһының көнбайыш-көньяҡ-көнбайышында, унан 82 километр алыҫлыҡта (автотрасса буйынса 98 км), башлыса Ҡариҙел йылғаһының уң ҡушылдығы Серге йылғаһының уң ярында урынлашҡан. Ҡаланың көнсығыш өлөшөндә Түбәнге Серге быуаһы төҙөлгән.

Ҡалала Свердловск тимер юлының Түбәнге Серге тимер юл станцияһы бар, ул Чусовская — Дружинино — Бирҙәүеш йүнәлешен хеҙмәтләндерә. Ҡаланың көньяҡ-көнбайыш өлөшөндә «Түбәнге Серге» шифаханаһы урынлашҡан^[3].

Ҡала тарихы

Түбәнге Серге ҡалаһы, хәҙерге Урал ҡалаларының күбеһе кеүек үк, мәғдәнселек сәнәғәте нигеҙендә барлыҡҡа килгән. 1743—1744 йылдарҙа башҡорттарҙан алынған ерҙәрҙә Никита Демидов суйын һәм тимер эшкәртеү заводы төҙөй. Завод 1789 йылда Михаил Павлович Губинға һатылған.

1963 йылдың 1 февралендә Түбәнге Серге ҡалаһы өлкә буйһоноуындағы ҡалалар иҫәбенә индерелә, ә ҡаланың Хеҙмәтсәндәр депутаттары советы Свердловск Хеҙмәтсәндәр депутаттарының өлкә советы ҡарамағына тапшырыла^[4].

Этимологияһы

Ҡаланың исеме үҙе ярында урынлашҡан Серге йылғаһынан килеп сыҡҡан, Түбәнге билдәләмәһе иһә йылғаның түбәнге ағымында булыуын күрһәтә, ә йылға үрендә Үрге Серге ҡасабаһы көн итә. Атаманы коми теленән килеп сыҡҡан тиеүселәр бар, мәгәр "Башҡортостан Республикаһы топонимдары һүҙлеге"ндә Ҡариҙел йылғаһының был ҡушылдығы атамаһы башҡорт телендәге серге һүҙенән алынған тип яҙылған^[5]

Климаты

Ғинуарҙың уртаса температураһы −16 °C, июлдә — яҡынса +17 °C. Яуым-төшөм йылына яҡынса 500 мм.

Халҡы

Халыҡ иҫәбе
1931^[6]	1959^[7]	1970^[8]	1979^[9]	1989^[10]	1992^[11]	1996^[12]	1998^[13]
11 100	14 188	14 457	15 540	14 938	14 900	14 500	14 100
2000^[14]	2001^[15]	2002^[16]	2003^[17]	2005^[18]	2006^[19]	2007^[20]	2008^[21]
13 600	13 400	12 567	12 600	12 100	12 000	11 800	11 500
2009^[22]	2010^[23]	2011^[24]	2012^[25]	2013	2014^[26]	2015^[27]	2016^[28]
11 380	10 336	10 300	9902	9736	9698	9552	9462
2017^[29]	2018^[30]	2019^[31]	2020^[32]	2021^[33]	2023^[34]	2025^[35]
9424	9243	9109	8987	8009	7777	7598

2019 йылдың 1 ғинуарына ҡарата ҡала халҡы һаны буйынса Рәсәй Федерацияһының 1115 ҡалаһынан 958-се урында булған2016 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халҡы буйынса ҡала Рәсәй Федерацияһының 1112^[36] ҡалаһы араһында ^[37] 375-се урында була.

Шифахана

Түбәнге Серге — Уралдағы иң әүәлге бальнеологик курорттарҙың береһе. Төп дауалауҙың тәбиғи факторҙары булып шифалы һыуы тора. Бында ашҡаҙан-эсәк ауырыуҙарын дауаларға киләләр^[38].

Һылтанмалар

Иҫкәрмәләр

[_d2834f78534c48c4-1] 1 2 ОКТМО (урыҫ)

[_fc17fb7f0b24b221-2] ttps://66.rosstat.gov.ru/storage/mediabank/%D0%A7%D0%B8%D1%81%D0%BB_%D0%9C%D0%9E_%202025.xlsx

[:1-3] Рундквист Н., Задорина О. Свердловская область. От А до Я: Иллюстрированная краеведческая энциклопедия. — Екатеринбург: Квист, 2009. — С. 456. — ISBN 978-5-85383-392-0.

[4] ipravo.info. Об укрупнении сельских районов, образовании промышленных районов и изменении подчиненности районов и городов Свердловской области - Российский Правовой Портал (урыҫ). ipravo.info. Дата обращения: 20 май 2018. Архивировано 20 май 2018 года. 2018 йыл 20 май архивланған.

[5] Словарь топонимов Республики Башкортостан. — Уфа: Китап, 2002. — 175-се бит. — ISBN 5-295-03192-6

[6] Народная энциклопедия «Мой город». Нижние Серги / Wikidata

[7] Всесоюзная перепись населения 1959 года. Численность городского населения РСФСР, её территориальных единиц, городских поселений и городски / Wikidata

[8] Всесоюзная перепись населения 1970 года Численность городского населения РСФСР, ее территориальных единиц, городских поселений и городских / Wikidata

[9] Всесоюзная перепись населения 1979 года Численность городского населения РСФСР, ее территориальных единиц, городских поселений и городских / Wikidata

[10] Всесоюзная перепись населения 1989 г. Численность городского населения РСФСР, ее территориальных единиц, городских поселений и городских ра / Wikidata

[11] Народная энциклопедия «Мой город». Нижние Серги / Wikidata

[12] Народная энциклопедия «Мой город». Нижние Серги / Wikidata

[13] Народная энциклопедия «Мой город». Нижние Серги / Wikidata

[14] Народная энциклопедия «Мой город». Нижние Серги / Wikidata

[15] Народная энциклопедия «Мой город». Нижние Серги / Wikidata

[16] Всероссийская перепись населения 2002 года. Численность населения субъектов Российской Федерации, районов, городских поселений, сельских н / Wikidata

[17] Народная энциклопедия «Мой город». Нижние Серги / Wikidata

[18] Народная энциклопедия «Мой город». Нижние Серги / Wikidata

[19] Народная энциклопедия «Мой город». Нижние Серги / Wikidata

[20] Народная энциклопедия «Мой город». Нижние Серги / Wikidata

[21] Административно-территориальное деление Свердловской области на 1 января 2008 года / Wikidata

[22] Численность постоянного населения Российской Федерации по городам, посёлкам городского типа и районам на 1 января 2009 года / Wikidata

[23] Всероссийская перепись населения 2010 года. Численность и размещение населения Свердловской области / Wikidata

[24] Народная энциклопедия «Мой город». Нижние Серги / Wikidata

[25] Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям. Таблица 35. Оценка численности постоянного населения на 1 январ / Wikidata

[26] Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2014 года / Wikidata

[27] Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2015 года / Wikidata

[28] Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2016 года / Wikidata

[29] Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2017 года / Wikidata

[30] Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2018 года / Wikidata

[31] Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2019 года / Wikidata

[32] Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2020 года / Wikidata

[33] Итоги Всероссийской переписи населения 2020 года (по состоянию на 1 октября 2021 года) / Wikidata

[34] Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2023 года (с учётом итогов Всероссийской п / Wikidata

[35] Хәҙерге осор мәғлүмәттәре / Wikidata

[Де-факто-36] с учётом городов Крыма

[37] Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2016 года. Таблица «31. Численность населения городов и пгт по федеральным округам и субъектам Российской Федерации на 1 января 2016 года». RAR-архив (1,0 Mб)

[38] 5 знаменитых курортов Среднего Урала и их окрестности. Издательство «Малыш и Карлсон», Реж, 2008.

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]

[28]

[29]

[30]

[31]

[32]

[33]

[34]

[35]

[36]

[37]

[38]