Украина телдәре

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Перейти к навигации Перейти к поиску
Украина телдәре
Languages in Ukraine2.png

Ҡыҙғылт-һары — украин теле өҫтөнлөк итә
Асыҡ йәшел — сағыштырмаса украин теле өҫтөнлөк итә
Ҡара йәшел — рус теле өҫтөнлөк итә
Рәсми

Украин

Төбәк телдәре әрмән, белорус, болгар, венгр, гагауз, идиш, ҡараим, ҡырым татарҙары, крымчак, молдаван, немец, яңы грек, поляк, роман, рус, румын, русин һәм словак[К 1][1]
Ерле халыҡ телдәреҡырым татарҙары[2]
Раскладка клавиатуры
Кириллица Windows Vista
Keyboard layout ua vista ext.png
Сығанаҡтар

Халыҡ иҫәбен алыу-2001

Украина телдәре — Украинала йәшәүсе халыҡтарҙың телдәре. Иң ныҡ таралған телдәр — украин һәм рус. 2001 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ҡарағанда, украин телен халыҡтың 67,5%-ы туған тел тип иҫәпләй[3]. Gallup институтының 2008 йылдағы мәғлүмәттәре буйынса, һоралған граждандарҙың 83%-ы аралашыуҙа рус телен ҡулланыуға өҫтөнлөк бирә[4].

Украинаның ҡайһы бер төбәктәрендә бәләкәй төркөм булып венгр, молдаван, роман, поляк, идиш, болгар, гагауз һәм башҡа телдәрҙә һөйләшеүселәр йәшәй. Урындағы диалекттар һәм ҡатнаш телдәр киң ҡулланыла, мәҫәлән, суржик.

Тел хәле динамикаһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Советтар Союзы тарҡалған мәлдә Украинала башлыса украин һәм рус телдәре тиң ҡулланыла. Украин телендә илдең  көнбайыш һәм үҙәк өлөшө (24 млн кеше), рус телендә көньяҡ һәм көнсығыш яғы һөйләшә (27,6 млн кеше)[5].

Тел мәсьәләһен хоҡуҡи көйләү[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Украинаның телдәр тураһындағы Ҡануниәте Украина Конституцияһынан, милләттәр хоҡуғы Декларацияһынан, "Дәүләт теле сәйәсәте нигеҙҙәре", "Төбәк телдәре һәм аҙ һанлы халыҡтарҙың телдәре Европа хартияһы раҫлауы тураһында", "Аҙ һанлы милләттәр һәм уларҙы яҡлау тураһында" һәм башҡа Украина закондарынан, шулай уҡ телдәрҙе ҡулланыуҙы көйләүсе халыҡ-ара килешеүҙәрҙән тора[6].

Украинала Конституцияға ярашлы украин теле дәүләт теле иҫәпләнә.

Конституция Украины. Статья 10
Государственным языком в Украине является украинский язык.
Государство обеспечивает всестороннее развитие и функционирование украинского языка во всех сферах общественной жизни на всей территории Украины.
В Украине гарантируется свободное развитие, использование и защита русского, других языков национальных меньшинств Украины.
Государство содействует изучению языков международного общения.
Использование языков в Украине гарантируется Конституцией Украины и определяется законом.

Закон Украины «Об основах государственной языковой политики»[7] определяет право каждого гражданина Украины на языковое самоопределение:

Закон Украины «Об основах государственной языковой политики». Статья 3

  1. Каждый имеет право свободно определять язык, который считает родным, и выбирать язык общения, а также признавать себя двуязычным или многоязычным и изменять свои языковые предпочтения.
  2. Каждый, независимо от этнического происхождения, национально-культурной самоидентификации, местожительства, религиозных убеждений, имеет право свободно пользоваться любым языком в общественной и частной жизни, изучать и поддерживать любой язык.

Рәсми статистика һәм тикшеренеүҙәр һөҙөмтәләре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

2001 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса телдәрҙе иркен ҡулланыу картаһы. Украин теле (ҡыҙыл бағана), рус теле (күк бағана)
Ҡалаларҙа, ҡасаба һәм ауылдарҙа киң таралған туған тел. 2001 йыл.
Файл:Languages in Ukraine.PNG
Украинала ҡулланылған телдәр. Киев халыҡ-ара социология институты һорауламаһы, 2003 йыл[8]

2001 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса украин теле халыҡтың 67,5 %-ы өсөн туған тел[3]; аҙ һанлы халыҡтар телдәре - белорус, болгар, мадъяр (венгр), гагауз, грек, идиш, Ҡырым татарҙары, молдаван, алман (немец), поляк, рус, румын, словак телдәре.[9]

2001 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса:

Һораулама һөҙөмтәләре буйынса рус телен башлыса көньяҡ һәм көнсығыш төбәктәр ҡуллана:

"Йәмәғәт фекере" Рәсәй Фонды мәғлүмәттәре буйынса[15] Украинаның өлкәләре үҙәктәрендә халыҡтың 75 %-ы рус телендә аралашыуға өҫтөнлөк бирә[16]. Ауылдар буйынса рус телен башлыса Донбасс, Слободанщина төбәктәре, Одесса, Запорожье өлкәләренең көньяғы ҡуллана, шулай уҡ урта өлкәләрҙә һәм Төньяҡ Буковинала рус һөйләштәре бар.

Research & Branding Group компанияһының 2011 йылдағы һорауламаһы буйынса украиндарҙың 92 %-ы рус телендә иркен аралаша, (рус телле украиндарҙың 86 %-ы украин телен белә.) Украина граждандарының 90 %-ы украин телен мәктәптә өйрәнгән, украин теле 1991 йылдан дәүләт теле иҫәпләнә. Халыҡтың яртыһы тиерлек (47%) ғаиләһендә, өйҙә украин телендә һөйләшә.[17]

Эштә, уҡыу урындарында украин телендә илдең 45%-ы аралаша.


Телдәрҙе үҫтереүҙә Украина ҡаҙнаһынан ярҙам[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

2007 йылда Европа төбәк телдәре хартияһы раҫланғандан һуң, Украина ҡаҙнаһынан аҙ һанлы халыҡтарҙың телдәрен үҫтереүгә ярҙамға 2740000 гривен бүленә: 745 мең румын, 527 мең Ҡырым татарҙары, 394 мең идиш, 387 мең болгар, 124 мең мадьяр(венгр), 118 мең грек, 60 мең рус, 25 мең алман(немец), 20 мең молдаван телдәренә[18].

Шулай уҡ ҡарағыҙ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Аңлатмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  1. 1,0 1,1 Закон України «Про засади державної мовної політики» № 5029-VI// Верховна Рада України
  2. Постанова Верховної Ради України «Про Заяву Верховної Ради України щодо гарантії прав кримськотатарського народу у складі Української Держави»// Верховна Рада України
  3. 3,0 3,1 Всеукраїнський перепис населення 2001 | Про кількість та склад населення України за підсумками Всеукраїнського перепису населення 2001 року| Мовний склад населення України
  4. Russian Language Enjoying a Boost in Post-Soviet States (инг.)(англ.
  5. Городяненко В.
  6. Закон Украины «Об основах государственной языковой политики» Статья 4
  7. Голос України. «Про засади державної мовної політики»
  8. Київський міжнародний інститут соціології
  9. List of declarations made with respect to treaty No. 148 (инг.)
  10. Про кількість та склад населення Запорізької області за підсумками Всеукраїнського перепису населення 2001 року.
  11. Численность и состав населения Николаевской области по итогам Всеукраинской переписи населения 2001 года.
  12. Численность и состав населения Одесской области по итогам Всеукраинской переписи населения 2001 года.
  13. Численность и состав населения Харьковской области по итогам Всеукраинской переписи населения 2001 года.
  14. Портрет электоратов Ющенко и Януковича // Киевский центр политических исследований и конфликтологии. — 18.01.2005.
  15. Фонд «Общественное мнение»: О ФОМе
  16. На Украине русскоязычных больше, чем украиноязычных // Демоскоп Weekly. — 18—31 марта 2002. — № 59—60.
  17. Украинцы расхотели второй государственный. Украинская правда. 8 апрель 2016 тикшерелгән.
  18. http://static.iea.ras.ru/books/Pravovoy_status_FU_narodov.pdf С. 35