Усти-над-Лабем

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Перейти к навигации Перейти к поиску
Усти-над-Лабем
чех Ústí nad Labem
ФлагГерб
Flag of Usti nad Labem.svgUsti znak.png
Рәсем
Нигеҙләү датаһы 1056
Рәсми атамаһы Ústí nad Labem
Дәүләт Чехия[1]
Административ үҙәге Устецкий край[d]
Административ-территориаль берәмек Усти-над-Лабем[d]
Һыу ятҡылығы буйында урынлашҡан Эльба
Хөкүмәт башлығы Petr Nedvědický[d]
Халыҡ һаны 92 952 кеше (1 ғинуар 2019)[2]
Административ рәүештә бүленә Q11241722?[3], Brná[d][3], Q11362897?[3], Církvice[d][3], Habrovice[d][3], Q12020381?[3], Klíše[d][3], Q12029746?[3], Красне Бржезно[d][3], Q12038499?[3], Neštěmice[d][3], Q12042514?[3], Předlice[d][3], Sebuzín[d][3], Ústí nad Labem-Severní terasa[d][3], Skorotice[d][3], Q12056680?[3], Q13368674?[3], Q12057681?[3], Ústí nad Labem-centrum[d][3], Q11878045?[3] һәм Q12005818?[3]
Ауыл биләмәһен үҙ эсенә ала Budov[d][3], Q27644941? һәм Q20851422?
Диңгеҙ кимәленән бейеклек 218 метр
Сәғәт бүлкәте UTC+1[d] һәм UTC+02:00[d]
Туғандаш ҡала Владимир, Хемниц һәм Халтон[d]
Сиктәш Stebno[d], Libochovany[d], Prackovice nad Labem[d], Hlinná[d], Kamýk[d], Ryjice[d], Velké Chvojno[d], Хабаржовице[d], Trmice[d], Libouchec[d], Dolní Zálezly[d], Malečov[d], Velké Březno[d], Chuderov[d], Хлумец[d], Povrly[d], Řehlovice[d] һәм Telnice[d]
Майҙан 93,969856 км²[4]
Почта индексы 400 01
Электронная почта podatelna.magistrat@mag-ul.cz
Рәсми сайт usti-nl.cz
Һәйкәлдәр исемлеге Q12052340?
Беренсе яҙма телгә алыу 1056[5]
Категория с картами на Викискладе Maps of Ústí nad Labem
Бында ерләнгән кешеләр категорияһы Q27866468?
Номер тамғаһы коды U
Исторический регион Богемия[d]
Commons-logo.svg Усти-над-Лабем Викимилектә

Стршеков һарайы
Дева Марияның Күккә күтәрелеү костелы.

Усти-над- Лабем[6] (ҡайһы берҙә — Усть-над-Лабой; чех Ústí nad LabemУсти-на-Лаб., элекке. нем.Aussig an der Elbe, иҫкесә русса Аусиг) — Чехияның төньяғындағы статусҡа эйә булған ҡала, Билина йылғаһының Эльбаға ҡойған урынында урынлашҡан. Устец крайының һәм Усти-над-Лабем районының административ үҙәге. Мөһим тимер юлы үҙәге (Прага-Дрезден-Берлин магистрале) һәм йылға порты.

Халҡы 98,9 мең кеше (2009; Усти — халҡы һаны буйынса Чехияла туғыҙынсы ҡала). Майҙаны 93,9 км² тәшкил итә. 4 ҡала районына бүленә: Нештемице (Neštěmice), Северни-Тераса (Terasa Severní), Стршеков (Střekov), Центрум (Centrum).

Тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Усти урынында ауыл 993 йылдан билдәле. Ҡалаға Пржемысл Оттокар II тарафынан XIII быуатта нигеҙ һалына. 1423 йылда Изге Рим империяһы императоры Сигизмунд ҡаланы Саксонияның курфюрсы Фридрих Беренсегә тапшыра. Устила саксония гарнизоны төпләнә. 1426 йылдың 16 июнендә гуситтарҙың 25 меңлек армияһы Усти янында 75 меңлек немец армияһын тар-мар итә. Икенсе көндө гуситтар Бөйөк Прокопий етәкселегендә ҡалаға бәреп инә, немец халҡын үлтерә һәм ҡаланы емерә. Усти тик 1429 йылда ғына яңынан төҙөлә. Вржешовицкий Якубок ҡулы аҫтында еңеүселәр һәм еңеүселәр татыу йәшәүен дауам итә. 1583 йылда ҡаланың байтаҡ өлөшө янғындан юҡҡа сыға[7]. Ҡала шулай уҡ Утыҙ йыллыҡ һәм Ете йыллыҡ һуғыштар ваҡытында зыян күрә. XIX быуатта Усти мөһим тау сәнәғәте үҙәге була.

Усти иртә нацизм үҙәктәренең береһе була; Усти ҡалаһында нацистарҙың күп теоретик эштәре баҫылып сыға. Шулай итеп, 1938 йылдың йәй һәм көҙ айҙарында Устинан Прагаға һәм башҡа ерҙәргә йәһүдтәр күсеп китә. 1938 йылдың ноябрендә, Мюнхен килешеүенән һуң, Устила ҡалған шул уҡ йәһүдтәр үлем лагерҙарына һөргөнгә ебәрелә[8]. Икенсе донъя һуғышы ваҡытында, герман армияһы сафтарында булып, ҡалала немец халҡының күп өлөшө һәләк була. Усти 1945 йылдың апрелендә бомбаға тотоуҙарҙан зыян күрә. 19461948 йылдарҙа бөтә немец халҡы ҡаланан ҡыуыла (53 мең самаһы кеше), күптәре судһыҙ һәм тикшереүһеҙ атып үлтерелә (Устиц атыуы).

Халҡы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Йыл 1869 1880 1890 1900 1910 1921 1930
Халыҡ 284 20 834 27 796 40 330 57 313 68 659 71 634 79
Йыл 1950 1961 1970 1980 1991 2001 2009
Халыҡ 179 64 148 72 544 79 272 89 178 98 436 95 869 98

Иҡтисады[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Чехияла химия сәнәғәтенең иң ҙур үҙәктәренең береһе (синтетик буяуҙар, ашлама, көкөрт кислотаһы етештерә); машиналар эшләү, аҙыҡ-түлек һәм текстиль сәнәғәте үҫешкән. Әлеге ваҡытта ауыр сәнәғәт көрсөк стадияһында.

Иҫтәлекле урындары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • Дева Марияның Күккә күтәрелеү костёлы[9].
  • Зоопарк (1908 йылда барлыҡҡа килгән), Красне-Бржезно ҡалаһында урынлашҡан.[10].
  • Стршеков замогы[11].

Ҡалала «Усть-надо-Лабем» футбол клубы бар. Йыл һайын Усть-надо-Лабем ярыммарафоны уҙғарыла.

Билдәле кешеләре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • Гандалович Петр чех сәйәси, дәүләт һәм дипломатик эшмәкәр.
  • Антон Рафаэль Менгс — классицизм дәүеренең немец рәссамы.
  • Рудольф Зибер — продюсер, Марлен Дитрихтың ире.
  • Иржи Ярошик — футбол буйынса ЦСКА-ның һәм Чехия йыйылма командаһының элекке уйынсыһы.
Владимир (Рәсәй) һәм Усти-над-Лабем ҡалаларының дуҫлығына арналған значок. «1945-1985 Дуҫлыҡ Pratelstvi 3-8 1985 VI»

Туғандаш ҡалалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  1. archINFORM — 1994.
  2. Český statistický úřad Počet obyvatel v obcích - k 1.1.2019Praha: ČSÚ, 2019. — ISBN 978-80-250-2914-5
  3. 3,00 3,01 3,02 3,03 3,04 3,05 3,06 3,07 3,08 3,09 3,10 3,11 3,12 3,13 3,14 3,15 3,16 3,17 3,18 3,19 3,20 3,21 3,22 набор данных ISÚICzech Office of Surveying and Cadastre.
  4. Czech Statistical Office Malý lexikon obcí České republiky - 2017Czech Statistical Office, 2017.
  5. Jakl L. Jak stará jsou česká města? Legendy a fakta. // iDNES.cz — 2011.
  6. Словарь географических названий зарубежных стран / отв. ред. А. М. Комков. — 3-е изд., перераб. и доп. — М. : Недра, 1986. — 459 с.
  7. Аусиг // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (рус.)
  8. Энциклопедия Judaica. © 2008

Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]