Ялан Йәркәй (йыр)

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
(Ялан Йәркәй битенән йүнәлтелде)
Перейти к навигации Перейти к поиску
Ялан Йәркәй
Жанр Һаҡмар (йыр)
Автор Халыҡ
Әҫәрҙең теле башҡорт теле

«Ялан Йәркәй» (урыҫ. - Ялан Яркей) — башҡорт халыҡ йыры, оҙон көй (оҙон моңло йыр).

Тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

...Алтын ғына микән был донъя?
Көмөш кенә микән был донъя?
Алтын ғына уйлы аҫыл иргә
Баҡыр ғына икән был донъя!

«Ялан Йәркәй» йырының һүҙҙәре.

Башҡорт халыҡ йыры «Ялан Йәркәй» беренсе тапҡыр 1930-сы йылдарҙа Ырымбур өлкәһе Новосергиевка районының Мерәҫ ауылында М. А. Буранғолов тарафынан яҙып алына. Йырҙың башҡа варианттары «Башҡорт халҡ йырҙары» йыйынтығында һәм «Башҡорт халҡ ижады» (1 т., 1954, «Башкирское народное творчество»; йыр тексын Л. Н. Лебединский 1937 йылда БАССР-ҙың Ейәнсура районының Бикбау ауылы йыраусыһы Сәләхетдин Итбаевтан яҙып алған). Артабан йырҙы Ф. Х. Камаев, К. Мәргән, Н. Д. Шоңҡаров яҙып ала.

Йөкмәткеһе[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Риүәйәт буйынса, йырҙың авторы — Буранбай сәсән. Батша властарынан урмандарҙа йәшеренеп йөрөгән сағында 9-сы башҡорт кантоны начальнигы Ҡаһарман Ҡыуатов, уны тауышы буйынса танып, губернатор В. А. Перовскийға алып бара.

Йәркәйҙең һуғыштарҙағы батырлығы тураһында хәтерләп, губернатор уны ғәфү итә. Сәсән тыуҙырған йырҙы «Ялан Йәркәй» тип атай башлайҙар.

Йырҙы яҙыуҙың икенсе төрлө версияһы ла бар. Йәркәй һөйөклө ҡатынының вафатынан һуң халыҡты бояр һәм старшиналарҙың иҙеүенә ҡаршы күтәрә, әсиргә төшә, тиҙҙән ҡасып ҡотола. Властарҙан йәшеренеп йөрөгәнендә ошо йырҙы яҙа.

Тормошто «алтын» менән түгел, ә «баҡыр» менән сағыштырып, донъяның ярлыларға һәм байҙарға бүленеүен күҙ алдына килтерә автор. Йырҙа социаль ғәҙелһеҙлек арҡаһында хеҙмәт кешеһендә тыуған кисерештәр сағыла.

Характеристикаһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

«Ялан Йәркәй» эпик характорҙағы йыр, яңғырау диапозоны киң (2 октава тирәһе), темпы һәлмәк. Көй нигеҙендә мажор һөйкәлеш пентатоникаһы ята. Йыр көйөн уйнауға алмаш ритм, йыш осрай торған синкоптар менән октаваға тиң диапозон хас. Көйҙөң үҙенсәлеге — квинт тондарында һәм беренсе һөйләмдә миксолид түбән 7-се баҫҡыс, икенсеһендә тониктар.

Башҡарыусылар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Башҡарыусылар — йырсылар Фәтих Ғәбитов, К. М. Дияров, Ғиниәт Ушанов.

Ҡулланыу[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Йырҙың инструменталь вариантын композитор Х. Ф. Әхмәтов яҙа.

Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • Башҡортостан: ҡыҫҡаса энциклопедия. Өфө. 1997.
  • Башҡорт халыҡ ижады. Йырҙар. 1 се кит. Өфө, 1974;
  • Дияров К. М. Сал Уралдың моңдары. Өфө, 1988;
  • Буранғолов М. А. Сәсән аманаты: халыҡ ижады hәм ижадсылар тураhында, туй йолалары, боронғо йырҙар hәм легендалар, ҡобайырҙар. Өфө, 1995.

Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]