Ҡараҡом (тау системаһы)

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Перейти к навигации Перейти к поиску
Ҡараҡом
Рәсем
Дәүләт Flag of the People's Republic of China.svg Ҡытай
Иң юғары нөктә Чогори[d]
Диңгеҙ кимәленән бейеклек 8611 м
Эра Аҡбур осоро
Урынлашыу картаһы
Оҙонлоҡ 500 км
Тау һырты Гималайҙар
Ҡараҡом (тау системаһы) (Ҡытай Халыҡ Республикаһы)
Ҡараҡом
Commons-logo.svg Ҡараҡом Викимилектә

Ҡараҡорум (ҡыт. 喀喇昆仑山脉, урду سلسلہ کوہ قراقرمسلسلہ کوہ قراقرم‎) — Үҙәк Азияла урынлашҡан тау системаһы, Ер шарында иң бейек тауҙырҙың береһе. 34,5° — 36,5° төньяҡ киңлектә һәм 73,5° — 81° көнсығыш оҙонлоҡта, Гималай тауҙарының төньяҡ-көнсығышында урынлашҡан[1].


Тауҙың атамаһы ҡырғыҙ теленләге «ҡара таш, ҡара ҡом» һүҙенән алынған.

Дөйөм тасүирлама[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Тауҙың Балторо Муздаг (боҙло ҡая) тип аталған көнбайыш өлөшө көнсығыш яғына ҡарағанда һөҙәгерәк. Тауҙың был битенән Азияның башҡа тау һырттары күтәрелә. Ҡараҡом таулығынан төнъяғында Көнсығыш Төркөстан ята. Ҡараҡом түбәһе (5654 м) һәм Лех ҡалалары араһындағы артылыш аша Һиндостандан Көнсығыш Төкөстанға ҡарауан юлы үтә. Ҡалҡыу урындарҙың уртаса бейеклеге 6000 метрҙан артығыраҡ, ә Ҡараҡомдың төп түбәһе  Дапсанг (К-2, Чогори) — 8611 метр бейеклектә. Был Үҙәк Гималайҙа, бейеклеге буйынса, Эверестан  икенсе урында  (8848 м).

Ҡараҡом таулығы  һәм Гималай тауы араһындағы тау сылбыры һәм Гималай тауы менән сағыштырғанда Ҡараҡом тау системаһы юғарыраҡ, шуға күрә Һиндостан тигеҙлегенән һәм яҡындағы диңгеҙҙәрҙән килгән дымлы һауа иркен үтеп инә һәм тауҙың көньяҡ битләүенә ҡар яуым-төшөмө булып ята .  Бейек тау түбәләрендә июнь — сентябрь айҙарында ҡар күпләп яуа, ғинуар — апрель айҙарында әҙерәк. Ҡар күпләп яуыу сәбәпле, Ҡараҡомда Азиялағы һәм урта киңлектәрҙәге  иң ҙур боҙлоҡтар  барлыҡҡа килә.  Боҙлоҡтар диңгеҙ кимәленән 8000 метр бейеклектә ята, Биафо боҙлоғо хатта түбәндәрәк урынлашҡан. Урмандарҙың өҫкө сиге, башҡа урындар менән сағыштырғанда, диңгеҙ кимәленән  500 метрға бейегерәк.


1986 йылдан алып тау массивын Ҡараҡом шоссеһы киҫе үтә. Ҡытайҙа быны "донъяның туғыҙынсы мөғжизәһе" тип атайһар (һигеҙенсе — Бөйөк ҡытай стенаһы).

Геология һәм боҙлоҡтар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Рельеф картаһы

Ҡараҡом таулығы, һинд-австралия һәм евразия плитәләре араһында, донъяның иң юғары сесмик актив районында урынлашҡан[2]. Таулыҡтың 28-50% өлөшө боҙ менә ҡапланған, сағыштырыу өсөг Гималай тауҙыра 8-12%, Альп тауҙарының 2,2% өлөшөндә боҙлоҡ ята[3].Тау боҙлоҡтары климат үҙгәреүен күрһәтеүсе, оҙайла ваҡытта температура һәм яуым-төшөм кимәле үҙгәреүен күрһәтеүсе индикатор булып тора. Ҡараҡом тауының өҫлөгө ваҡ ҡырсынташтарҙан тора[4][5], был боҙлоҡто һаҡлаусы йылылыҡ изоляторы булып тора. Ҡояш йылыһы тиҙ генә боҙлоҡ ятҡан таулыҡты йылыта алмай, шуға күрә боҙлоҡ оҙаҡ ята һәм киңәйә. Башҡа таулыҡтар Ҡояшта тиҙерәк йылына.


Иҫкәрмә[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  1. Peakbagger.com
  2. Searle, Michael P., Geological evolution of the Karakoram Ranges, Ital.J.Geosci, (Boll.Soc.Geo.It.), Vol. 130, No. 2 (2011), pp. 147-159, 5 figs. (DOI: 10.3301/IJG.2011.08)
  3. Gansser Geology of the Himalayas — London: Interscience Publishers, 1975.
  4. Gallessich, Gail Debris on certain Himalayan glaciers may prevent melting. sciencedaily.com (2011). 30 ғинуар 2011 тикшерелгән.
  5. Collins, Nick. Himalayan glaciers growing despite global warming, Daily Telegraph. 11 октябрь 2012 тикшерелгән.

Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]