Ҡытаутамаҡ

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
(Ҡатайтамаҡ битенән йүнәлтелде)
Перейти к навигации Перейти к поиску
Усть-Катав заводы
1943
Флаг Герб
Флаг Герб
Ил

Рәсәй

Федерация субъекты

Силәбе өлкәһе

Ҡала округы

Усть-Катав

Координаталар

54°56′00″ с. ш. 58°10′00″ в. д.HGЯO

Нигеҙләнгән

1758 йылда

Элекке исеме

НП-ПН

Усть-Катав заводы с

1942 йылда

Майҙаны

27,45 км²

Бейеклеге

371 м

Халҡы

22 627[1] кеше (2016)

Тығыҙлығы

824,3 кеше/км²

Этнохороним

устьката́вцы, устьката́вец

Телефон коды

+7 35167

Автомобиль коды

74, 174

ОКАТО коды

75 755 000 001

ОКТМО коды

75 755 000 001

Рәсми сайт

ukgo.su

1943 (Рәсәй)
1943
1943
Ҡытаутамаҡ (Силәбе өлкәһе)
1943

Ҡытаутамаҡ (Ҡатайтамаҡ , рус. Усть-Ката́в) — Рәсәйҙең Силәбе өлкәһендәге ҡала, административ үҙәк. Ҡалала урыҫтар, башҡорттар һәм татарҙар күпселекте тәшкил итә. Ҡала исеме башҡорттарҙың ҡатай ерҙәренә урынлашып, атамаһы Ҡатай гидронимынан алынған, сөнки шул йылғаның тамағына урынлашҡан. Башҡортса атамаһы — Ҡатайтамаҡ, мәгәр урыҫса Катав тип аталыуы һөҙөмтәһендә башҡорт теленә Ҡытау булып әйләнеп ҡайтҡан һәм рәсми документтарға шулай инеп киткән.

Географияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Ҡала Көньяҡ Уралдың тау битләүендә Ҡатай йылғаһының Йүрүҙән йылғаһына ҡойған урынында, Силәбенән 260 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан. Ҡала уртаһында убалар.

Ҡатай гидронимы был төбәктә йәшәгән Ҡатай ырыуы биләмәләре булғаны күрһәткесе.

Ҡала аша Транссебер магистрале үтә, Усть-Катав (Ҡатайтамаҡ) станцияһы урынлашҡан, ҡаланан 1 км көньяҡтараҡ — автомагистраль М5.

Тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Ҡытаутамаҡҡа 1758 йылда Себер даруғаһы Төрөкмән улусы башҡорттарынан һатып алынған ерҙәрҙә нигеҙ һалынған. Тимер етештереү заводын төҙөтөүселәр — бер туған Иван һәм Яков Борисович Твердышевтар һәм Мясников Иван Семёнович[2].

Башта предприятие таҡта ярыу тирмәне һәм пристань булараҡ ҡына барлыҡҡа килгән. Тимер етештереү заводы һуңғараҡ төҙөлә һәм Ҡатай-Ивановск һәм Йүрүҙән суйын ҡайнатыу һәм тимер етештереү заводына ярҙамсы тармаҡ булараҡ ҡына эшләй. Завод тирәләй Рәсәй үҙәгенән килтерелгән эшселәр йәшәй башлай, ҡасаба нығытыла. 1773 йылда бында 800-ләп кеше йәшәй.

Заводтың продукцияһы Үҙәк Рәсәйгә Волга-Кама бассейны йылғалары буйлап оҙатыла, күпмелер сит илгә лә һатыла. Уны инглиз сауҙагәрҙәре бик теләп һатып ала. 1862 йылда продукция бөтә донъя Лондон сәнәғәт күргәҙмәһендә күрһәтелә.

Ҡытаутамаҡ ҡасабаһына Бүгәс яуы ла урап үтмәй. Завод 1773 йылдың ноябрендә туҡтап ҡала. 1774 йылдың июнендә завод һәм ҡасаба яндырыла. 1775 йылдың ноябрендә предприятие аяҡҡа баҫтырыла.

1780—1783 йылдарҙа Ҡытаутамаҡ заводының хужаһы булып Я. Б. Твердышев тора. Артабан завод И. С. Мясников ҡыҙы Е. И. Козицкаяға күсә, ә 1810 йылдан ейәнсәре кенәз дәрәжәле А. Г. Белосельская-Белозерская хужа була. 1917 йылға тиклем Ҡытаутамаҡ предприятиеларына уның ғаилә вариҫтары идара итә.

1861 йылдан 1920-се йылдарға тиклем Ҡытаутамаҡ заводы Ҡытаутамаҡ улусы үҙәге була. 1870 йылда 3353 кеше йәшәгән (544 йорт-ихата). 1889—1890 йылдарҙа Ҡытаутамаҡ ҡасабаһы янында өлөшләтә тимер юл һалына.

1900 йылда — Көньяҡ Урал металлургия йәмғиәте, 1917 йылда — Белорет заводтары йәмғиәте, Ҡытау тау округына ингән.

1917 йыл аҙағында тыныс юл менән Совет власы урынлаша.

Граждандар һуғышы йылдарында емерелә, 1922 йылда аяҡҡа баҫтырыла.

1939 йылда ҡасабала 13 000 кеше йәшәй.

1941—1945 йылда һуғышҡа Ҡытаутамаҡтан 1500 кеше китә. Ҡалаға эвакуацияланған кешеләр килтерелә. Ҡала яйлап ҙурая башлай.

1942 йылдың 28 авгусында Ҡытаутамаҡ заводы районға ҡараған ҡала булараҡ раҫлана. 1943—1944 йылдарҙа Йүрүҙән аша күпер һалына.

Һуғыштан һуң Ҡытаутамаҡ вагон эшләү заводы (УКВЗ) оборона продукцияһы менән бер рәттән трамвай, балалар велосипедтары етештерә башлай.

1979 йылдың 3 декабрендә Ҡытаутамаҡ өлкәгә ҡараған ҡалаға әүерелә, уға яҡындағы ҡасабалар ҡушыла.

1980 йылда яңы плотина төҙөлә. Ҡала йылдан-йыл ҙурая, яңы социаль-мәҙәни объекттар асыла тора.

Хәҙер завод ҡасабаһы Ҡытаутамаҡ ҡалаһына әүерелгән.

Сәнәғәте[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Ҡытаутамаҡ заводы базаһында «С. М. Киров исемендәге Ҡытаутамаҡ вагондар эшләү заводы» ФДУП‑ы ойошторола, 2011 йылда «М. В. Хруничев исемендәге йыһанды өйрәнеү дәүләт ғилми-производство үҙәге» ФДУП‑ына үҙгәртелә.

Кеше һаны үҫеше[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Халыҡ иҫәбе 22 627[1] кеше (

Халыҡ иҫәбе
1773[3] 1870 1931[4] 1939 1959[5] 1967[4] 1970[6]
800 3353 7100 13 000 23 133 24 000 23 438
1979[7] 1989[8] 1992[4] 1996[4] 1998[4] 2002[9] 2003[4]
24 521 31 218 31 400 29 400 28 800 25 898 25 900
2005[4] 2006[4] 2007[4] 2008[1] 2009[10] 2010[11] 2011[12]
25 300 25 100 24 700 24 285 24 171 23 580 23 532
2012[13] 2013[14] 2014[15] 2015[16] 2016[1]
23 326 23 169 23 064 22 830 22 627

)

2016 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халҡы буйынса ҡала Рәсәй Федерацияһының 1112[17] ҡалаһы араһында [18] 375-се урында була.


Галерея[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 Численность постоянного населения по городским округам и муниципальным районам Челябинской области на 1 января 2005-2016 гг. (численность населения 2004-2010 гг. пересчитана от итогов ВПН-2010). Тәүге сығанаҡтан архивланған 8 апрель 2016. 8 апрель 2016 тикшерелгән.
  2. Ҡытаутамаҡ [1]
  3. приблизительно
  4. 4,0 4,1 4,2 4,3 4,4 4,5 4,6 4,7 4,8 Народная энциклопедия «Мой город». Усть-Катав
  5. Всесоюзная перепись населения 1959 года. Численность городского населения РСФСР, её территориальных единиц, городских поселений и городских районов по полу  (рус.). Демоскоп Weekly. Тәүге сығанаҡтан архивланған 28 апрель 2013. 25 сентябрь 2013 тикшерелгән.
  6. Всесоюзная перепись населения 1970 года Численность городского населения РСФСР, её территориальных единиц, городских поселений и городских районов по полу.  (рус.). Демоскоп Weekly. Тәүге сығанаҡтан архивланған 28 апрель 2013. 25 сентябрь 2013 тикшерелгән.
  7. Всесоюзная перепись населения 1979 года Численность городского населения РСФСР, её территориальных единиц, городских поселений и городских районов по полу.  (рус.). Демоскоп Weekly. Тәүге сығанаҡтан архивланған 28 апрель 2013. 25 сентябрь 2013 тикшерелгән.
  8. Всесоюзная перепись населения 1989 года. Численность городского населения. Тәүге сығанаҡтан архивланған 22 август 2011.
  9. Всероссийская перепись населения 2002 года. Том. 1, таблица 4. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, районов, городских поселений, сельских населённых пунктов - райцентров и сельских населённых пунктов с населением 3 тысячи и более. Тәүге сығанаҡтан архивланған 3 февраль 2012.
  10. Численность постоянного населения Российской Федерации по городам, посёлкам городского типа и районам на 1 января 2009 года. Тәүге сығанаҡтан архивланған 2 ғинуар 2014. 2 ғинуар 2014 тикшерелгән.
  11. Тома официальной публикации итогов Всероссийской переписи населения 2010 года по Челябинской области. Том 1. «Численность и размещение населения Челябинской области». Таблица 11. Челябинскстат. Тәүге сығанаҡтан архивланған 13 февраль 2014. 13 февраль 2014 тикшерелгән.
  12. Численность постоянного населения Челябинской области в разрезе муниципальных образований на 1 января 2012 года. Тәүге сығанаҡтан архивланған 12 апрель 2014. 12 апрель 2014 тикшерелгән.
  13. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям. Таблица 35. Оценка численности постоянного населения на 1 января 2012 года. Тәүге сығанаҡтан архивланған 31 май 2014. 31 май 2014 тикшерелгән.
  14. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2013 года. — М.: Федеральная служба государственной статистики Росстат, 2013. — 528 с. (Табл. 33. Численность населения городских округов, муниципальных районов, городских и сельских поселений, городских населённых пунктов, сельских населённых пунктов). Тәүге сығанаҡтан архивланған 16 ноябрь 2013. 16 ноябрь 2013 тикшерелгән.
  15. Таблица 33. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2014 года. Тәүге сығанаҡтан архивланған 2 август 2014. 2 август 2014 тикшерелгән.
  16. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2015 года. Тәүге сығанаҡтан архивланған 6 август 2015. 6 август 2015 тикшерелгән.
  17. с учётом городов Крыма
  18. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2016 года. Таблица «31. Численность населения городов и пгт по федеральным округам и субъектам Российской Федерации на 1 января 2016 года». RAR-архив (1,0 Mб)

Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]