Абай (Абай районы)

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Перейти к навигации Перейти к поиску
Абай
Рәсем
Нигеҙләү датаһы 1949
Дәүләт Flag of Kazakhstan.svg Ҡаҙағстан
Административ үҙәге Абайский район[d]
Административ-территориаль берәмек Абайский район[d] һәм Карагандинская область[d]
Халыҡ һаны 25 550 кеше (2009)
Диңгеҙ кимәленән бейеклек 504 метр
Сәғәт бүлкәте UTC+6
Майҙан 200 км²
Почта индексы 100100 һәм 100101
Рәсми сайт abay-akimat-karaganda.kz
Commons-logo.svg Абай Викимилектә

Абай (ҡаҙ. Абай; 1961 йылға тиклем — Чурубай-Нур йәки Чурбай-Нура ҡасабаһы (ҡаҙ. Шерубай-Нұра)) — Ҡаҙағстандың Ҡарағанды өлкәһендәге ҡала. 1949 йылда Ҡарағанды күмер бассейнының көнбайыш участкаларын эшкәртеү менән бәйле эшселәр ҡасабаһы булараҡ барлыҡҡа килгән. 2002 йылдан — Абай районы үҙәге. Ҡарағандынан көньяҡ-көнбайышҡа ҡарай 30 км алыҫлыҡта, Ҡарабас тимер юлы станцияһынан 8 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Ҡала аша Ҡарағанды — Еҙҡаҙған — Ҡыҙылурҙа автомобиль трассаһы үтә, ҡала тибындағы Шахтинск, Сарань ҡасабалар менән төҙөк юлдар менән бәйле. Ҡарабас ҡасабаһы Абай янында Жартасс һыу үткәргесе үтә. Абай Ҡонанбаев хөрмәтенә аталған.

Тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Хәҙерге Абай ҡалаһы тарихы юғары сифатлы күмер запастарына эйә булған Ҡарағанды күмер бассейнының Чурубай-Нура районын үҙләштереү менән башлана, ул 1949 йылда башлана. Чурубай-Нура ҡасабаһы һәм беренсе шахта 6/7 Карлаг тотҡондарының хеҙмәтен ҡулланыу менән төҙөлә, тотҡондарҙы Карабас һәм Долинка лагерҙарынан алып киләләр. Һуңыраҡ Чурубай-Нурала Л. Я. Состерҙың Песчанлагынан лагерь бүлексәһе була, рәссамдың ҡатыны Чурубай-Нура бүлексәһенең ҡатын-ҡыҙҙар лагерын хәтерләй.

Ике меңлек ҙур лагерь — бер ағас та юҡ, ҡыҙыу ҡояш һәм һыуҙың юҡлығы. Пеләш тау һымаҡ[1].

Ҡатын-ҡыҙҙар лагпунктында театр эшләй, уның художество етәксеһе булып Таллиндың «Эстония» театры йырсыһы, примадонна Герда Мурре тора. Драманы Лебедева Марина — Кесе театрҙан шул ваҡытта иң билдәле театры актерының ҡыҙы алып бара. Ике рәссам: Керти Ноорт — фин ҡатын-ҡыҙы, һәм Львовтан Оля Пшенорская була; Лида Музалевская — костюмдар бүлмәһе мөдире; Жанна Анупанова виртуоз акробат — программаларҙың эстрада йондоҙо[2]. 1951 йылдың яҙында һәм ҡыш башында ирҙәр лагпунктында киләсәктә билдәле тарихсы Л. Н. Гумилев була[3].

1950 йылда инде ялланып эшләүселәр өсөн яңы Чурубай-Нура тораҡ пунктында барак тибында бер ҡатлы йорттар төҙөлә[4].

Чурубай-Нура күмер ятҡылыҡтарын үҙләштереүҙең тәүге йылдарында Ҡараған, Ҡыҙыл, Вольный, Новодолинка тораҡ пункттары барлыҡҡа килә. Улар шахта янындағы ауылдар кеүек төҙөлә. Ҡасабалар ағастан һәм самандан бер ҡатлы йорт кеүек планһыҙ, башлыса шәхси төҙөлә. Ҡараған ҡасабаһы Төньяҡ Ҡараған, Көньяҡ Ҡараған Яңы Ҡараған тораҡтарын берләштерә, улар «Топар» шахтаһына йәнәш тороп, Абай ҡалаһынан көньяҡтараҡ һәм көньяҡ-көнбайыштараҡ урынлаша. Яңы Ҡарағандыла «Топар» шахтаһын төҙөүсе тотҡондар өсөн шулай уҡ зона урынлаша.

1949 йылдан 1957 йылға тиклем Чурубай-Нура ҡасабаһының, буласаҡ Абай ҡалаһының төҙөлөшөндә Карлаг һәм Песчанлаг тотҡондары хеҙмәте ҡулланыла. 1957 йылға тиклем улар Абай ҡалаһының беренсе кварталдарының (31, 32, 26, 27, 28) ике ҡатлы йорттарын төҙөй. Унда бөгөн Карл Маркс урамы үтә, уның башынан алып аҙағына тиклем тимер юл тармағы һалынған, был тимер юл буйлап төҙөлөш материалдары килтерелә. Тотҡондар эшләгән кварталдар сәнскеле сымдар менән уратып алына, ҡарауыл вышкаһы тора[5].

1954 йылда Чурубай-Нура ҡала тибындағы ҡасаба статусын ала[6].

1956 йылда Черубай-Нура ҡасабаһына төҙөүселәрҙең ҙур төркөмө килә. Ҡаланың беренсе төҙөүсеһе Украинанан килеүсе Наталья Степановна Музычук ул алыҫ йылдарҙы былай тип хәтерләй[7]

« Ровно өлкә ҡалаһында төркөм булдырыла һәм беҙ, Украинанан йәш ҡыҙҙар һәм егеттәр Ҡаҙағстанға юлландыҡ. Ҡарағандыға тиклем ете тәүлек барҙыҡ, поезды лозунгтар һәм транспаранттар менән биҙәнеләр, йыр һәм музыка менән барҙыҡ.

Беренсе төҙөүселәр Ҡарағандыға 1956 йылдың 30 июнендә, шул уҡ көндө шахтерҙарҙың бәләкәй Чурубай ҡасабаһына килә. Ятаҡтың ремонтланған бүлмәләрендә (тотҡондар йәшәгән барак бүлмәләре) уларҙы ялан сәскәләре гөлләмәләре һәм урта мәктәп уҡыусыларының сәләмләү хаттары ҡаршы ала (хәҙер Абай ҡалаһының 12-се мәктәбе)[8]

»

.

Беренсе төҙөүсе Наталья Степановна Музычук хәтирәләренән[9]:

«  Производство уҡыу инструкторы булып Николай Андреевич Николайчук була. 1956 йылдың көҙөнә беҙҙе бригадаларға бүләләр, һәм мин Блиох Вальдемар Эдуардович бригадаһында эшләй башланым. Беренсе йорт Чурубай-Нура ҡасабаһында Стадион урамындағы (хәҙер Курчатов урамы) 10-сы йорт була, шулай уҡ Беренсе май (Абай), Стадион, Энгельс урамдарында йорттар һәм магазиндар, 3-сө мәктәп (спорт мәктәбе), Таусыларҙың мәҙәниәт йортон төҙөйҙәр. Беҙҙең бригада Сарань ҡалаһында ла, Новодолинка ҡасабаһында, Тентек ҡасабаһында ла эшләй »

.

1961 йыл Чурубай-Нура ҡасабаһы тарихында айырым урын биләй. Ҡаҙағстан ССР-ының Юғары Советы Президиумы Указы нигеҙендә Чурубай-Нура эшселәр ҡасабаһы базаһында 1961 йылдың 15 авгусында Абай ҡалаһы барлыҡҡа килә, ә Чурубай-Нура депуттатарының ҡасаба Советы юҡҡа бөтөрөлә.

Сәнәғәте һәм иҡтисады[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Күмер сығарыу (ҡалала үҙгәртеп ҡороуҙарға тиклем 4 күмер һәм эзбизташ шахтаһы була: 4-се «Чурубай-Нура» (Шерубайнура), 1-се «Топар», Калинин исемендәге 9-сы һәм 6/7-се «Абай» шахталары була, ҡасандыр «Долинский» шахтаһы ла була, әммә һуңынан ул башҡа районға күсә). Шулай уҡ йорт төҙөү һәм ағас эшкәртеү комбинаты була. Үҙәк байыҡтырыу фабрикаһы «Көнсығыш», Абай тегеү фабрикаһы (АШФ), горпромкомбинаттау комбинаты, ремонт-механик заводы, икмәк заводы, № 8 шахта төҙөү идаралығы, «Карагандауглестрой» 3-сө тресы, пассажирҙар һәм 2 йөк автотранспорты.

Төп продукция төрҙәре: күмер, күмер концентраты, тегеү изделиелары, йыйылма тимер-бетон, икмәк-ҡалас изделиелары, ауыл хужалығы ырғаҡтары СП—16, СГ—21, ГУАР—15Н автомашинаһы гидравлик күтәргестәре. Топар ҡасабаһында ҙур Ҡарағанды ГРЭС-ы-2. Тау техникумы һәм киске төҙөлөш техникумы.

Халҡы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Абай ҡалаһының халыҡ иҫәбен алыу һәм статистик иҫәп мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны динамикаһы[10]:

һаны
1959 867 17
1970 245 34
1979 387 39
1989 533 46
1999 960 32
2005 27 957
2010 717 25
2015 228 28[11]
2016 486 28[12]
2017 304 28[13]
2018 244 28[14]
2019 363 28[15]

Милли составы (шул иҫәптән ҡала хакмимәтенә буйһонған тораҡ пункттар; 2019 йыл башына)[16]:

Ҡатмарлы социаль-иҡтисади хәлдәр арҡаһында ҡаланың тотороҡлолоғо нигеҙе булған шахталар һәм башҡа сәнәғәт предприятиелары ябыла. Һөҙөмтәлә Абай ҡалаһының халыҡ һаны 1989 йылда 46 533 кеше тәшкил итә, 2005 йылда 27 957 кешегә тиклем кәмей.

Властар ҡаланың проблемаларына иғтибар итә һәм 2008—2009 йылдарҙа ял итеү урындарын, ихата территорияларын төҙөкләндереү, яҡтыртыу һәм юлдарҙы тергеҙеү, үҙәк һыу селтәрҙәрен алмаштырыу буйынса программа ҡабул итә.

Дине[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • Абай ҡалаһының үҙәк мәсете
  • Божья Матерь иконаһы хөрмәтенә Православие храмы[17]
  • Бөтә халыҡтарҙың намаҙ йорто
  • «Яңы тормош сиркәүе»

Аҡымдары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

2014 йылдың авгусынан 2017 йылға тиклем Ҡарағанды өлкәһе Абай районының аҡымы булып Шайдаров Серик Жаманкул улы тәғәйенләнә.

2017 йылдың 25 декабрендә Абай районының яңы аҡымы булып Бауржан Асанов тәғәйенләнә.

Сейсмологик торошо[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Абайҙа 40 км тәрәнлектә 5,8 балл магнитудалы ер тетрәү үҙәге була, ул 2014 йылдың 21 июнендә урындағы ваҡыт буйынса 12 сәғәт 32 минут 04 секундта үтә. Ер өҫтөндә тетрәү көсө 4 баллға етә. Дөйөм алғанда, был район сейсмик яҡтан тыныс булып тора[18].

Галереяһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  1. Соостер Л. Художник Юло Соостер.
  2. Л.Соостер.Театр ГУЛАГа. ХУДОЖНИК ЮЛО СООСТЕР.Дата обращения 8 ноября 2019.
  3. Беляков Сергей. Гумилёв сын Гумилёва
  4. У истоков образования г. Абай (история). НОС города Абай.Дата обращения 3 октября 2017
  5. У истоков образования г. Абай (история)
  6. Ведомости Верховного Совета СССР. № 1 (819), 1955 г.
  7. У истоков образования г. Абай (история). НОС города Абай. 3 октябрь 2017 тикшерелгән.(недоступная ссылка)
  8. У истоков образования г. Абай (история). НОС города Абай. 3 октябрь 2017 тикшерелгән.(недоступная ссылка)
  9. У истоков образования г. Абай (история) НОС города Абай.Дата обращения 3 октября 2017
  10. Қазақстан / Qazaqstan. Численность населения по городам Казахстана.
  11. Численность населения Республики Казахстан по полу в разрезе областей, городов, районов и районных центров и посёлков на начало 2015 года
  12. Численность населения Республики Казахстан по полу в разрезе областей, городов, районов и районных центров и посёлков на начало 2016 года
  13. Численность населения Республики Казахстан по полу в разрезе областей, городов, районов и районных центров и посёлков на 1 июля 2017 года
  14. Численность населения Республики Казахстан по полу в разрезе областей, городов, районов и районных центров и посёлков на начало 2018 года
  15. Численность населения Республики Казахстан по полу в разрезе областей, городов, районов и районных центров и посёлков на начало 2019 года
  16. Численность населения Республики Казахстан по отдельным этносам на начало 2019 года.
  17. Храм в честь иконы Божией Матери «Всех скорбящих Радость»
  18. В Карагандинской области произошло землетрясение

Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]