Бербер телдәре

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Унда күсергә: төп йүнәлештәр, эҙләү
Бербер
Таксон:

подсемья

Тарихи тыуған иле:

Ливия

Статус:

дөйөм танылған

Ареал:

Төньяҡ Африка

Телде белеүселәр һаны:

17—30 млн

Классификация
Категория:

Африка телдәре

Афразийская макросемья

Берберо-гуанчская семья
Состав

4—5 тармаҡ

Бүленеү ваҡыты:

беҙҙең эраға тиклем XI быуат

Дөйөмлөк проценты:

52%

Телдәр коды
ГОСТ 7.75–97:

бер 102

ISO 639-2:

ber

ISO 639-5:

ber

Ҡарағыҙ: Проект:Лингвистика

Бербер (бербе́р-ливи́я) телдәре — берберҙарҙың телдәре, бербер-гуанч ғаиләһенән бербер-гуанч телдәре подсемьяһының береһе, ул афразий макроғаиләһенең афразий теленә инә. Икенсе подсемьяға аҙ өйрәнелгән гуанч (канар) телдәре инә, улар бербер телдәренең бер тармағы булыуы ихтимал. Һөйләшеүселәрҙең дөйөм һаны теүәл генә билдәле түгел һәм 17 млн кешенән 25 млн-ға тиклем тип һанала.

"Берберҙар" атамаһы βάρβαροι грек һүҙенән, barbari латин һүҙенән, йәки ʔal-barbaru ғәрәп һүҙенән килеп сыҡҡан; уларҙың үҙ атамаһы — imaziɣən (имазигхен), берлек һанда amaziɣ (амазигх), ошонан телдең үҙатамаһы — tamaziɣt / ⵜⴰⵎⴰⵥⵉⵖⵜ (тамазигхт). "Бербер-Ливия" атамаһы Төньяҡ Африканың боронғо ҡәрҙәш (боронғо ливия телдәре) телдәренә индереү мөмкинселеген күрһәтә тип ҡарау кәрәк, уларҙың хәҙерге бербер телдәрен менән тап килеүе бик үк асыҡ түге: улар айырым тармаҡтарҙың береһе булып сығыуы йәки төрлө танылған тармаҡтарға мөмкин.

Таралыуы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Бербер телдәренең таралышын күрһәткән карта
Марокоо провинцияларында һәм өлкәләрендә бербер телендә һөйләшеүселәр өлөшө (2004 йылғы иҫәп белешмәләренән)[1]

Бербер телдәре Төньяҡ Африка биләмәләре буйлап Урта диңгеҙ ярҙарынан алып көньяҡта Сенегал һәм Нигерия йылғаларына тиклем һәм Атлантик ярҙарынан көнсығышта көнбайыш Египетҡа тиклем таралған. Улар түбәндәге илдәрҙә лә тәҡдим ителгән [сығанаҡ 2175  көн күрһәтелмәгән][2]:

Һуңғы осор миграциялар һөҙөмтәһендә был телдә һөйләшеүселәрҙең бер өлөшө Израилдә (еврей-бербер диалеты) Һәм Францияла килеп сыҡҡан.

Иң тәүге тарих[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Отделение носителей праберберо-гуанчского от близких им прачадцев и праегиптян произошло в долине Нила в 6 тысячелетии до н. э., после чего первые двинулись на запад (это отражено в наскальных изображениях Сахары). С начала 3 тысячелетия до н. э. праберберо-ливийцы засвидетельствованы как западные соседи Египта (в текстах Старого Царства и египетском искусстве). Язык-предок современных берберских языков разделился в конце 2 тысячелетия до н. э. вслед за крупными поражениями «народов моря» и их союзников-ливийцев от египтян, возможно повлекшими за собой уход части ливийских племен от границ Египта и их рассеяние в западном и юго-западном направлениях. Колонизировав средиземноморское побережье, они в VII—XI вв. были частью оттеснены арабами вглубь континента, частью перешли на арабский язык.

Төркөмләү[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Көнбайыш, төньяҡ һәм көньяҡ тармаҡтар дөйөм танылыу менән айырылған; көнсығыш-бербер телдәренә ҡарата төрлө ҡараштар бар. Мәғлүмәттәр бик аҙ һаҡланған боронғо ливия телдәре айырым ҡарала. Конфессиаль билдә буйынса еврей-бербер диалекты айырыла. Дөйөм алғанда, 45 тирәһе тере һәм бер нисә үлгән тел булыуы билдәле.

Көнбайыш тармаҡ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Көнбайыш бербер тармағы бер телде — зенаганы үҙ эсенә ала (һөйләшеүселәр һаны — 200—300 кеше, Мавританияның көньяҡ-көнбайышында һәм, ихтимал, Сенегалдың төньяҡ-көнбайышында.

Төньяҡ тармаҡ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Северноберберская ветвь делится на 3 языковые группы: атласскую, зенетскую и кабильскую.

Көнсығыш тармаҡ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Восточноберберские языки часто рассматриваются как 2 независимые ветви, причем с разным составом языков. Включает семь живых языков и один вымерший: гхадамесский, сокна, фоджаха, тмесса, ауджила, джагбубский, зургский (куфра) (оазисы Ливии; около 20 тыс. чел.) и сива (сиуа) (оазис Сива в северо-западном Египте; около 10 тыс. чел.).

Көньяҡ (туарег) тармаҡ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Языки туарегской ветви распространены в центральной Сахаре (Алжир, Мали, Нигер, Ливия, Буркина-Фасо, Нигерия, Чад) и насчитывают около 1,9 млн носителей. Делятся на 3 группы, которые в соответствии с рефлексами *z (в частности в самоназвании *tămāzəq) называются sha (тамашек, юго-западная), za (тамажек, юго-восточная) и ha (тамахак, северная).

Боронғо Ливия телдәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

К берберским языкам относят мёртвые древнеливийские языки трёх групп памятников: феццанско-триполитанских, западно-нумидийских и восточно-нумидийских, относящихся к концу 1-го тыс. до н. э. — первой половине 1-го тыс. н. э.. Записаны древнеливийским письмом, несколько надписей сделаны латиницей.

Яҙыу[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

К древнеливийскому письму восходит единственный исконно берберский алфавит, донесённый до наших дней туарегами Сахары, — тифинаг. В последнее время его пытаются применить и для северноберберских языков, в частности в Марокко он официально введен в школьное преподавание. В Алжире более популярна латинская письменность (особенно для кабильского языка), которая является официальной также в Нигере и Мали. Арабское письмо, применявшееся для берберских языков со Средних веков, сейчас сохраняется в основном в Марокко и Ливии.

Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  1. Recensement général de la population et de l'habitat 2004  (фр.). Haut-Commissariat au Plan du Maroc. Centre National de Documentation (2009). (Тикшерелгән 10 июнь 2013)
  2. Милитарев А. Ю. Ҡалып:Статья ЛЭС
  3. Morocco. Languages  (инг.). Ethnologue: Languages of the World (17th Edition) (2013). Тәүге сығанаҡтан архивланған 26 май 2013. (Тикшерелгән 25 май 2013)
  4. Kossmann, Maarten G., Stroomer, Harry J. Alan S. Kaye: Berber Phonology  (инг.) (pdf). Phonologies of Asia and Africa (Including the Caucasus). Volume 1. P. 461. Winona Lake, Indiana: Eisenbrauns (1997). Тәүге сығанаҡтан архивланған 26 май 2013. (Тикшерелгән 25 май 2013)
  5. Constitution du 1er Juillet 2011  (фр.)
  6. Siwi. A language of Egypt  (инг.). Ethnologue: Languages of the World (17th Edition) (2013). Тәүге сығанаҡтан архивланған 26 май 2013. (Тикшерелгән 25 май 2013)

Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • Ethnologue entry for Berber languages
  • Айхенвальд А. Ю., Милитарев А. Ю. Ливийско-гуанчские языки // Языки Азии и Африки. Афразийские языки. IV. Кн. 2. М. 1991, С. 148—267.
  • Завадовский Ю. Н. Берберский язык. М., 1967.
  • Милитарев А. Ю. Берберо-ливийские языки // Большая Большая российская энциклопедия, том 3, Москва: Научное изд-во «Большая российская энциклопедия», 2005.
  • Милитарев А. Ю. Берберо-ливийские языки // Лингвистический энциклопедический словарь. M., 1990. С. 73-4.
  • Delheure, Jean. Agerraw n iwalen: teggargrent-taṛumit, Dictionnaire ouargli-français, langue parlée à Oaurgla et Ngoussa, oasis du Sahara septentrinal, Algérie // Études etholinguistiques Maghreb-Sahara 5, ser. eds. Salem Chaker, and Marceau Gast. Paris: Société d’études linguistiques et anthropologiques de France, 1987.
  • de Foucauld, Charles Eugène. Dictionnaire touareg-français, dialecte de l’Ahaggar. 4 vols. [Paris]: Imprimerie nationale de France, 1951.
  • Abdel-Massih, Ernest T. A Reference Grammar of Tamazight (Middle Atlas Berber). Ann Arbor: Center for Near Eastern and North African Studies, The University of Michigan, 1971.
  • Basset, André. 1952. La langue berbère // Handbook of African Languages 1, ser. ed. Daryll Forde. London: Oxford University Press
  • Brett, Michael; & Fentress, Elizabeth. The Berbers (The Peoples of Africa). 1997. ISBN 0-631-16852-4. ISBN 0-631-20767-8 (Pbk).
  • Chaker, Salem. 1995. Linguistique berbère: Études de syntaxe et de diachronie. M. S.—Ussun amaziɣ 8, ser. ed. Salem Chaker. Paris and Leuven: Uitgeverij Peeters
  • Dallet, Jean-Marie. 1982. Dictionnaire kabyle-français, parler des At Mangellet, Algérie. Études etholinguistiques Maghreb-Sahara 1, ser. eds. Salem Chaker, and Marceau Gast. Paris: Société d’études linguistiques et anthropologiques de France
  • Delheure, Jean. 1984. Aǧraw n yiwalen: tumẓabt t-tfransist, Dictionnaire mozabite-français, langue berbère parlée du Mzab, Sahara septentrional, Algérie. Études etholinguistiques Maghreb-Sahara 2, ser. eds. Salem Chaker, and Marceau Gast. Paris: Société d’études linguistiques et anthropologiques de France
  • Foucauld Ch. de. Dictionnaire touareg-français. T. 1-4. P., 1951—1952; Dallet J.-M. Dictionnaire kabyle-français. P., 1982.
  • Kossmann, Maarten G. Essai sur la phonologie du proto-berbère. Grammatische Analysen afrikaniscker Sprachen 12, ser. eds. Wilhelm J. G. Möhlig, and Bernd Heine. Köln: Rüdiger Köppe Verlag, 1999.
  • Kossmann, Maarten G., and Hendrikus Joseph Stroomer. 1997. «Berber Phonology». In Phonologies of Asia and Africa (Including the Caucasus), edited by Alan S. Kaye. 2 vols. Vol. 1. Winona Lake: Eisenbrauns. 461—475
  • Naït-Zerrad, Kamal. Dictionarrie des racines berbères (formes attestées). Paris and Leuven: Centre de Recherche Berbère and Uitgeverij Peeters, 1998-…
  • Prasse K.-G. Manuel de grammaire touarègue. Cph., 1972—1973.
  • Prasse, Karl-Gottfried, Ghubăyd ăgg-Ălăwžəli, and Ghăbdəwan əg-Muxămmăd. Asăggălalaf: Tămaẓəq-Tăfrăsist — Lexique touareg-français. 2nd ed. Carsten Niebuhr Institute Publications 24, ser. eds. Paul John Frandsen, Daniel T. Potts, and Aage Westenholz. København: Museum Tusculanum Press, 1998.
  • Quitout, Michel. 1997. Grammaire berbère (rifain, tamazight, chleuh, kabyle). Paris and Montréal: Éditions l’Harmattan
  • Rössler, Otto. 1958. «Die Sprache Numidiens». In Sybaris: Festschrift Hans Krahe zum 60. Geburtstag am 7. February 1958, dargebracht von Freunden, Schülern und Kollegen. Wiesbaden: Otto Harrassowitz
  • Sadiqi, Fatima. 1997. Grammaire du berbère. Paris and Montréal: Éditions l’Harmattan. ISBN 2-7384-5919-6
Һүҙлектәр
  • Foucauld Ch. de. Dictionnaire touareg-français. T. 1-4. P., 1951—1952; Dallet J.-M. Dictionnaire kabyle-français. P., 1982.
  • Naït-Zerrat, K. Dictionnaire des racines Berbères (formes attestées). P.-Louvain. 1998-…