Сахара

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Унда күсергә: төп йүнәлештәр, эҙләү

Сахара
NASA World Wind ер юлдашынан төшөрөлгән һүрәт
NASA World Wind ер юлдашынан төшөрөлгән һүрәт
23°00′ с. ш. 12°36′ в. д.HGЯO
Илдәр Алжир Алжир
Мысыр Мысыр
Көнбайыш Сахара Көнбайыш Сахара
Ливия Ливия
Мавритания Мавритания
Мали Мали
Марокко Марокко
Нигер Нигер
Судан Судан
Тунис Тунис
Урынлашыуы Төньяҡ Африка
Климат
Сахара (Африка)
PlainIcon.gif
Сахара
link=commons:Category:  Sahara  на Викискладе [[commons:Category: Commons-logo.svg Sahara на Викискладе|Сахара]] Викиһаҡлағыста
Тунистағы сахара

Саха́ра (ғәр. صحراء‎, франц. Sahara) — Ер йөҙөндәге иң ҙур сүл. Ул Африка ҡитғаһының төньяҡ өлөшөндә урынлашҡан. Оҙонлоғо көнбайыштан көнсығыш яғына 4800 саҡрым булһа, төньяҡтан көньяҡҡа 800-ҙән алып 1200 саҡрымға етә. Майҙаны 8,6 млн км² (Африканың, 30 % майҙаны, Бразилияның дөйөм майҙанынан ҙурыраҡ).

Көнбайыштан Атлантик океан менән йыуылһа, төньяҡ сиге булып Атлас тауҙары һәм Урта диңгеҙ ярҙары тора. Көнсығыштан ярҙарын Ҡыҙыл диңгеҙ йыуа.

Көньяҡта аҙ хәрәкәтле боронғо дюналар 16° с.ш.-та, шулай уҡ көньяҡта Сахель Судан саванналары төбәгенә күсә[1].

Сахара өлөшләтә ундан артыҡ илдең биләмәләрен эсенә ала: Алжир, Мысыр, Көнбайыш Сахара, Ливия, Мавритания, Мали, Марокко, Нигер, Судан, Тунис һәм Чад.

Сахараның киң арауығында кешеләр йәшәмәй. Тик оазистар булған ерҙәрҙә, Нил һәм Нигер йылғалары буйҙарында ултыраҡ тормош менән генә сикләнә.

Сахара категорияларға бүлеүгә яраҡһыҙ, ул бер типтағы сүл. Шулай ҙа күберәген ҡомло-ташлы ерҙәр биләй. Сүл составында бик күп төбәктәр бар: Тенере, Оло Көнбайыш Эрг, Оло Көнсығыш Эрг, Танезруфт, Хамада-эль-Хамра, Эрг-Игиди, Эрг-Шеш, Ғәрәп, Алжир, Ливия, Нубия, Талак сүлдәре.

Атамаһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Сахара атамаһы беҙҙең эраға тиклемге I быуатта уҡ билдәле булған[2][3] ғәр. صَحراء‎ (ṣaḥrāʾ) һүҙенән килеп сыҡҡан, тәржемә иткәндә сүллек. Күплек формаһында ла шулай уҡ яңғырай тиерлек: ṣaḥārāʾ.

Сахараның ҡайһы бер райондарының атамалары, әйтәйек, Танезруфт (Алжирҙың көньяҡ-көнбайышы) йәки енере (Нигерҙың үҙәге), бәрбәрҙәр теленән.[1]

Географик ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Майҙаны[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Сахараның майҙанын төрлө сығанаҡтар төрлөсә билдәләйҙәр, шуның өсөн дә уның майҙаны баһаһы тирбәлеп тора. Изогета файҙаланыу 100—200 мм, аридность индексы, финик пальмаһы һәм үләндәр үҫә башлаған ерҙәр төньяҡта, шулай уҡ көньяҡтан ботаник билдәләр беленә башлаған ерҙәр сиге булып тора.

Ҡайһы бер сығанаҡтар буйынса көнсығыш сиге Нил йылғаһы яры буйлап билдәләнгән (ғәрәп һәм Нубий сүллектәре иҫәпкә керетелмәй). Ҙур совет энциклопедияһында диапазоны 6-нан 8,6-гәсә млн км² тип күрһәтелгән[3]. Британ энциклопедияһына ярашлы, Сахараның майҙаны 8,6 млн км² һәм ул Африка ҡитғаһының 30 % майҙанын биләй[1]. WWF «Бөйөк Сахара» тураһында яҙып 9,1 млн км² тигән һандар килтерә[4].

Геология һәм ҡаҙылма байлыҡтары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Сахара сүллеге Сахара тигеҙлегенең төньяҡ-көнбайыш Африка платформаһының боронғо өлөшөндә урынлашҡан. Африка тигеҙлеге буйлап, Үҙәк Сахара күтәрелеше башлана. Уның һыртында кемберий осоро кристалы фундаменты.[3]

Сахара биләмәһендә бик бай нефть һәм тәбиғи газ ятҡылыҡтары (Сахара нефть һәм газ сығанағы бассейны, Хасси-Мессауд ятҡылыҡтарын да керетеп) (Кедиет Иджил) тимер рудаһы һәм (Акжужт) баҡыр рудаһы ятҡылыҡтары бар. Алтын, вольфрам, уран һәм һирәк осрай торған металдар сыҡҡан урындар кембрийға тиклемге дәүер (криптозой) фундаментына бәйле .[2][3]

Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  1. 1,0 1,1 1,2 Sahara — Britannica Online Encyclopedia  (инг.)
  2. 2,0 2,1 Сахара — Хәҙерге заман географик атамалар һүҙлеге / Акад. В. М. Котляков редакцияһы. — Электрон баҫма. — Екатеринбург: У-Фактория, 2006  (урыҫ.)
  3. 3,0 3,1 3,2 3,3 Сахарская плита — Ҙур совет энциклопедияһында мәҡәлә
  4. Northern Africa  (инг.). WWF. 23 апрель 2014 тикшерелгән.