Бронза быуат

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Унда күсергә: төп йүнәлештәр, эҙләү

Бронза быуат — кешелек тарихында бронза (ҡурғаш, баҡыр һәм башҡа металдар эретмәләренең ҡушылмаһы) яһау сере асылғанға күрә, археологияла «бронза быуат» тип йөрөтөлгән, баҡыр быуат һәм тимер быуат араһындағы осор.

Бронза быуат, энеолитты алыштырған тарихи дәүер; был дәүерҙә бронза металлургияһы барлыҡҡа килә, барлыҡ эш һәм һуғыш ҡоралдары, биҙәнеү әйберҙәре бронзанан етештерлә башлай. Бронза быуат яҡынса Б.Э.Т. 4 –се мең йыллыҡ аҙағы - 1-се мең йыллыҡ башын уҙ эсенә ала. Әүелге, урта һәм һуңғы бронза дәүерҙәргә бүленә. Евразияның төп территорияһында бронза быуаттың әүелге дәүере − Б.Э.Т. 3–сө мең йыллыҡҡа; урта дәүере − Б.Э.Т. 3-сө мең йыллыҡ ахыры − 2-се мең йыллыҡтың 2 -се сирегенә; һуңғы дәүере − Б.Э.Т. 2-се мең йыллыҡтың 3-сө сиреге − 1-се мең йыллыҡ башларына тура килә.

Бронза быуат төрлө мәҙәниәттә төрлөсә, яҡынса б.э.т. 35/33 — 13/11 быуаттарға тура килә. Ташҡа ҡарағанда бронза күпкә ҡатыраҡ һәм ныҡлыраҡ, шунлыҡтан хеҙмәт ҡоралдарын (балта, бысаҡ, ураҡ һ.б.) яңы материалдан яһай башлағандар. Металға булған ихтыяж кешене баҡыр рудаһына бай ятҡылыҡтар эҙләргә мәжбүр иткән.

Бронза быуат терлекселектең үҫеүе, примитив игенселек барлыҡҡа килеү, йәмғиәттең социаль яҡтан ҡатмарлана барыуы, ырыу-ҡәбилә инаныуҙары булған тотемизм, ҡояш, ут культтарының таралыуы, миграция процесстарының көсәйеүе, һуғыш ҡоралдарының камиллашыуы менән үҙенсәлекле. Был дәүерҙә мөстәҡил етештереү өлкәһе булараҡ һөнәрселек тармағы айырылып сыға (металлургия, һауыт-һабалар етештереү һ.б.), һуғыш һәм эш ҡоралдары эшләү технологияһы ҡатмарлана. Ситтән күсеп килгән мал аҫырыусы күсмә һәм ярым күсмә ҡәбиләләр күп кенә археологик культура ҡомартҡылыары ҡалдыра, улар тарафынан мәетләрне курганга күмү йоласы, торакларны яңача төзү, үзгә ысул менән керамика әйберҙәре әҙерләү, бронза, һөйәк, таштан әйберҙәр эшкәртеү һөнәрҙәре керетелә.

Тимер металлургияһы барлыҡҡа килеү, тимердән көнкүреш һәм һуғыш ҡоралдары етештереү бронза әйберҙәрҙе көнкүрештән ҡыҫырыҡлай. Был иһә бронза быуаттың тимер менән алышынуына килтерә. Әлбәттә, тимер быуатҡа күсеү аҡрынлап бара, был күсчеш Б.Э.Т. 2 -се мең йыллыҡ аҙағы − 1-се мең йыллыҡ башында тамамлана.

Сығанаҡтар[үҙгәртергә]

Әҙәбиәт[үҙгәртергә]

  • Черных Е. Н., Кузьминых С. В. Древняя металлургия Северной Евразии (сейминско-турбинский феномен). М., 1989