Минералогия

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Перейти к навигации Перейти к поиску
Минералогия
Рәсем
Өйрәнеү объекты Минерал
Вики-проект Википедия:Проект:Минералогия[d]
Commons-logo.svg Минералогия Викимилектә

Минерало́гия (от лат. minera «руда» + бор. грек. λόγος «учение, наука») — минералдар тураһындағы фән. Минералдарҙың тышҡы күренешен, геометрик формаларын (кристаллография), физик үҙенсәлектәрен (кристаллофизика) һәм химик составын һәм үҙенсәлектәрен (кристаллохимия) өйрәнә.

Хәҙерге минералогия минералдарҙың структураларын, үҙенсәлектәрен, уларҙың барлыҡҡа килеү, үҙгәреү процестарын һәм шарттарын асыҡлай. Уларҙың тәбиғәткә бергәләп урынлашыу ҡанундарын, шулай уҡ уларҙы синтезлау, файҙаланыу шарттарын, ысулдарын өйрәнә.

Минералогия минералдарҙы, уларҙың генезисын, уларҙы классификациялау мәсьәләләрен тикшереүсе геология фәндәре иҫәбенә инә. Минералдарҙың составын, үҙенсәлектәрен, структураһын һәм шарттарын өйрәнә.

Минералог —минералогия фәне менән шөғөлләнеүсе ғалим; минералогия буйынса белгес.

Минералогия тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Минералогия — геология циклда иң боронғо фән. Ул геология үҙ- аллы ғилми йүнәлешкә әйләнгәненә тиклем үк күпкә алдан барлыҡҡа килгән. Минералдарҙың тәүге тасуирламалары боронғо грек философы тарафынан эшләнгән. Артабан минералогияның үҫешенә тау эше булышлыҡ итә.

Минералогия терминының тәү мәғәнәһе хәҙерге төшөнсәһенән киңерәк (универсаль һәм энциклопедик) булған. Ул фәнгә 1636 йылда итальян натуралисы Бернард Цезиус (Bernard Cesius) тәҡдиме менән килеп ингән һәм бар тәбиғи ҡаҙылма байлыҡтарға ҡарата ҡулланыла.

Вернер А. Г. (1749—1817) элекке формаль геология-минералогия йүнәлеше эсендә минералогия фәнен айырған. Һүрәтләмәле диагностикалау минералогияһы буйынса хеҙмәт булдырған.

Ул 1780 йылда был йүнәлеште түбәндәге төркөмдәргә бүлгән:

  • Геогнозия — хәҙерге төшөнсәләр буйынса дөйөм һәм динамик геология
  • Ориктогнозия — хәҙерге төшөнсәләр буйынса минералогия һәм петрология (петрография)
  • Тау сәнғәте — хәҙерге төшөнсәләр буйынса тау эше

Минералогияға аныҡ тикшеренеү объекты —минералдар ғына бирелгән (унан тау тоҡомдарын һәм ташҡа әүерелгән ҡалдыҡтар алынған). Яңы тасуирлау алымдары, классификация, номенклатура эшләнгән һәм студенттар өсөн уҡытыу курсы булдырылған. Фрайберг тау мәктәбендә 42 йыллыҡ эшләүе һәм төрлө илдәрҙән бик күп уҡыусылары булыуы арҡаһында А. Г. Барнерҙың минералогия буйынса хеҙмәттәре дөйөм донъя кимәлендә танылыу алған.

Рәсәйҙә[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

М. В. Севергиндың минералогия фәненә билдәләмәһе , 1798 й.

Рәсәйҙә беренсе булып минералог М. В. Севергин (1765—1826) тора. Ул М. В. Ломоносов идеяларын дауам итә.

Уның ҡаҙылма есемдәрҙе түбәндәге төркөмдәргә бүлә:

  • ябай ҡаҙылма есемдәр — минералдар
  • ҡатмарлы тәне ҡаҙылма есемдәр— тау тоҡомдары һәм фоссилиелар

1804 йылда В. М. Севергиндың гимназиялар өсөн минералогия дәреслеге баҫылып сыға.

А. Г. Бетехтиндың (1897—1962) хәҙерге заман дәреслеге буйынса илебеҙҙең күп кенә минералогтары белем алып сыға.

Сиктәш фәндәр һәм йүнәлештәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Минералогияла физика, химия һәм башҡа тәбиғи фәндәр өлкәһендәге ҡаҙаныштар әүҙем ҡулланыла. Мәҫәлән, метеориттарҙың һәм башҡа планеталарҙы минералогик яҡтан өйрәнеү Ҡояш системаһының барлыҡҡа килеү тарихы һәм планеталарҙы формалаштырыу процестарында күп нәмә белергә мөмкинлек бирҙе.

Комета, метеор һәм башҡа күк есемдәренең минералдарын һәм минераль составын, шулай уҡ астероидтарҙың, кометаларҙың, йондоҙ яны саңының астрономик спектроскопияһын өйрәнеү менән минералогия, физика һәм астрономия берлегендәге йәш фән — астроминералогия (astromineralogy) шөғөлләнә.

Минералогия сиктәрендә барлыҡҡа килеп, ә аҙаҡ үҙ аллы фән булып китәләр.:

  • Кристаллография
  • Петрография / Петрология
  • Файҙалы ҡаҙылмалар тураһындағы тәғлимәт
  • Геохимия
  • Кристаллохимия
  • Генетик(иҫкергән динамик) минералогия — минералдарҙың онтогенияһы .
  • Эксперименталь минералогия

ГРНТИ буйынса минералогия бүлектәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Рәсәй ғилми-техник мәғлүмәт рубрикаторы (ГРЙЕН) «38.00.00 — Геология» өлөшөндә , «38.35.00 — Минералогия» бүлегендә түбәндәге аҫбүлектәрҙе айыра:

  • 38.35.01 — Минералогияның дөйөм мәсьәләләре
  • 38.35.15 — Минералдарҙың физикаһы
  • 38.35.17 — Минералдарҙың кристаллографияһы
  • 38.35.19 — Минералдарҙа ҡушымталар
  • 38.35.21 — Минералдар
  • 38.35.23 — Геммология
  • 38.35.24 — Техногенез минералогияһы
  • 38.35.27 — Биоминералогия
  • 38.35.91 — Региональ минералогия

Ойошмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Шулай уҡ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • Рәсәй минералогия музейҙары
  • Минералогияла эпонимдар

Иҫкәрмә[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • Минералогия — Ҙур совет энциклопедияһынан мәҡәлә.
  • Земятченский П. А. Минералогия // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том). — СПб., 1890—1907. (рус.)
  • М. Гунтау Минералогияның фән булараҡ барлыҡҡа килеү тарихы // Геология тарихы. М.: Наука, 1984. 80-85. с. (27 МГК. [Мәскәү, 4-14 авг. 1984]. Секца. 21; Доклад 21 Т).
  • П. д. Григорьев, И. И. Шафрановский Күренекле урыҫ минералогтары . М. — Л., ан ссср, 1949, с. 273

Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]