Моллюскылар

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
(Моллюсктар битенән йүнәлтелде)
Унда күсергә: төп йүнәлештәр, эҙләү
Моллюскылар
Helix pomatia 89a.jpg
Йөҙөм ҡусҡары
Фәнни классификация
Халыҡ-ара фәнни исеме

Mollusca (Linnaeus, 1758)

Геохронология
Wikispecies-logo.svg
Викитөркөмдә
Систематика
Commons-logo.svg
рәсем эҙләү
рәсемдәр

Моллю́скылар, йәки йомшаҡ тәнлеләр (лат. Mollusca) — беренсел ауыҙлы ҡатарланып бүленеүсе ru:Дробление (эмбриология) хайуандар тибы. Хайуандарҙың дөйөм төрө 100-ҙән [1] алып 200 меңгә[2] етә. Рәсәйҙә 2900 төрө булыуы билдәле. Был типты 9 йәки 10 класҡа бүләләр, ике класс юҡҡа сыҡҡан. Моллюскылар бөтә тереклек итеү мөхитендә йәшәй: диңгеҙ һәм сөсө һыулыҡтарҙа, тупаҡта, һауала. Улар араһында фильтраторҙар, үҫемлек ашаусылар, йыртҡыстар бар. Ҡайһы бер моллюскылар башҡа хайуандарҙың ваҡытлыса йәки даими паразиты булып йәшәйҙәр. Уларҙың оҙонлоғо 1 мм-ҙан 20 метрға тиклем етергә мөмкин.

Этимология[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

«Моллюск» һүҙе латин телендәге лат. molluscus «йомшаҡ»[3][4][5] һүҙенән килеп сыҡҡан. Моллюсаларҙы өйрәнеүсе фән малакология[6] тип атала, моллюск ҡабырсаҡтарын өйрәнеүсе фән — конхиология[7] тип атала.

Төҙөлөшө һәм физиология[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Моллюскыларҙың йомшаҡ тәне күпселек осраҡта баш, кәүҙә һәм аяҡтан тора. Башында һәрмәүестәр, ауыҙ тишеге, күҙҙәр, тигеҙләнеш ағзалары урынлашҡан. Кәүҙә тире-мускул ҡапсыҡтан тора. Аҫҡы яғында арҡы тиреһе йыйырсығы — мантия ҡаплап тора. Мантия тәндең арҡа яғынан урынлашҡан. Мантия менән тән араһында мантия ҡыуышлығы бар. Унда һулыш алау, һиҙеү ағзалары урынлашҡан. Арт юл (аналь), енес биҙҙәре, бүлеп сығарыу юлдары шунда асыла.

Моллюскыларҙың күпселек төрҙәренең тәне тулыһынса йәки өлөшләтә ҡабырсаҡ менән ҡапланған. Ҡабырсаҡ өс ҡатламдан тора: мөгөҙ (тышҡы), фарфор һәм перламутр (эске) ҡатламдан тора. Күп ҡабырсаҡтар төҫө һәм төҙөлөшө буйынса бер-береһенән айырылған бик матур формала булалар. Ҡабырсаҡ матдәһен арҡа тиреһе йыйырсығында урынлашҡан мантия күҙәнеҡтәре бүлеп сығара. Моллюскыларҙың ағзалары: һулыш алыу, ҡан тамыҙары, аш һеңдереү, нервы, бүлеп сығарыу, енес системаһына берләшкән.

Һыуҙа йәшәүсе моллюскылар айғолаҡтар, ә ер өҫтөндә йәшәүселәр тоҡ һылаҡ үпкәләр ярҙамында һулыш ала. Үпкәләр стенкаларынан ҡан тамырҙары тармаҡланып китә. Ҡайһы бер моллюскыларҙың газ алмашыныуы мантияның өҫкө йөҙө аша башҡарыла.

Моллюскылар кластары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Ҡорһағаяҡлылар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Диңгеҙ фәрештәһе (Морской ангел)

Ҡорһағаяҡлылар (брюхоногие) — моллюскыларҙың иң күп һанлы класы. Ҡорһағаяҡлылар океан төпкөлдәрендә, океан һәм диңгеҙ яр буйҙарында, сөсө һыуҙа, тауҙарҙа һәм мәмерйәләрҙә, ташлы сүлдәрҙә йәшәй. Уларҙың ҡабырсаҡтары бер бөтөндө тәшкил итә, йыш ҡына асимметриялы, спираль һымаҡ бөгәрленгән конус формаһында була. Лайлалы ҡусҡарҙарҙың ҡабырсағы булмай. Тәне баш, кәүҙә һәм аяҡтарҙан тора.

Был кластағы моллюскыларҙыә эҫ һиҙеү ағзалары ныҡ үҫешкән. Был моллюскылар тирә-яҡ мөхит температураһына бик һиҙгер. Улар организмында процесстар ошо температураға бәйле. Улар араһында фильтрлаусылар һәм үләт ашаусылар, шулай уҡ паразиттар һәм йыртҡыстар бар. Әммә күпселек моллюскылар үҫемлек йәки тарҡалыусан һыу төбө ултырмаларын ашаусылар.

Ҡорһағаяҡлылар яҫы паразит селәүсендәрҙең аралаш хужалары була ала. Был моллюскылар балыҡтар һәм ҡоштар, ер-һыу хайуандары, һуҡыр сысҡандар, терпеләр өсөн аҙыҡ. Моллюскылар араһында баҡса һәм йәшелсә баҡсаһы ҡоротҡостары ла бар, мәҫәлән, лайлалы ҡусҡар, йөҙөм ҡусҡары һ.б.

Ҡуш ҡапҡаслылар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Диңгеҙ финигы Lithophaga truncata

Ҡуш ҡапҡаслылар (Двустворчатые) — биофильтраторҙар [8], фәҡәт һыуҙа ғына йәшәйҙәр. Ҡайһы бер төрҙәре оҙаҡ ваҡыт һыуһыҙ ҙа йәшәй ала. Барлыҡ ҡуш ҡапҡаслы моллюскыларҙың ҡабырсаҡтары һығылмалы тарамыш менән үҙ-ара ныҡ тоташҡан ике ҡабырсаҡтан тора. Ҡапҡастар ныҡ итеп ябыла. Ҡуш ҡапҡаслылар әҙ хәрәкәтсән йәки ултыраҡ тормош алып барыусылар. Ултыраҡ тормошта йәшәүселәр һыу төбөндәге таштарғы йәки башҡа моллюскыларға йәбешеп йәшәйҙәр.

Һыу фильтрлаусы, кеше өсөн һәм ҡайһы бер хайуандарға аҙыҡ булараҡ ҡуш ҡапҡаслыларҙың әһәмиәте бик ҙур. Был кластағы моллюскылар һыуҙағы тоҙға һәм башҡа экологик факторҙарға бик һиҙгер. Ҡуш ҡапҡаслылар тәбиғи ынйы етештереүсе булып хеҙмәт итәләр.

Башаяҡлылар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Һәрмәүестәре араһында ярыһы булған осьминог Amphitretus pelagicus

Башаяҡлылар (Головоногие) — бараһы ла һыуҙа ирекде йөҙөүсө йыртҡыстар [9]. Күбеһенең тышҡы ҡабырсағы булмай. Аяҡтары, йәғни һәрмәүестәре башты уратып алған. Кластың исеме шунан килә. Башаяҡлылар мантия ҡыуышлығындағы һыуҙы пульсациялап реактив хәрәкәт итәләр. Каракатицалар, осьминогтар ҡурҡыныс хәл килеп тыуғанда төҫөн үҙгәртергә һәләтлеләр йәки ҡара буяу атып сығаралар.

Балыҡтар, һөтимәрҙәр һәм кешеләр — башаяҡлыларҙың дошмандары. Башаяҡлылар үҙҙәре башҡа моллюскылар,ҡыҫала һымаҡтар, балыҡтар менән туклана.

Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • Шарова И. Х. Зоология беспозвоночных — М.: Владос, 2002. — 592 б. — ISBN 5-691-00332-1.

Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  1. Шарова, 2002, с. 276
  2. Ponder, Lindberg, 2008, p. 1
  3. Walde A., Hofmann J. B. Lateinisches etymologisches Wörterbuch — Heidelberg: Carl Winter’s Universitätsbuchhandlung, 1938. — S. 103.
  4. de Vaan M. Etymological dictionary of Latin and the other Italic languages — Leiden — Boston: Brill, 2008. — P. 386.
  5. Shorter Oxford English Dictionary / L. Little, H. W. Fowler, J. Coulson, C. T. Onions — Oxford University press, 1964.
  6. Shorter Oxford English Dictionary / L. Little, H. W. Fowler, J. Coulson, C. T. Onions — Oxford University press, 1964.
  7. Конхиология // Большая Советская Энциклопедия — 3-е изд. — М.: Советская Энциклопедия. — Т. 13. — Б. 88. — 608 б. — 629000 экз.
  8. Шарова, 2002, с. 304
  9. Шарова, 2002, с. 322